خبرگزاری بینالمللی اهلبیت(ع) ـ ابنا: ماه صفر، دومین ماه از ماههای قمری، در میان مسلمانان به ویژه در فرهنگ عامه شیعیان، به عنوان ماهی منحوس و بدیمن شناخته میشود. این باور چنان ریشهای در ذهنیت جمعی پیدا کرده که بسیاری از مسلمانان در این ماه از انجام کارهای مهم مانند ازدواج، سفر یا شروع کسبوکار جدید پرهیز میکنند و به صدقه و دعا روی میآورند. اما این باور از کجا نشأت گرفته است؟ آیا مستندات دینی معتبری برای آن وجود دارد یا صرفاً یک خرافه است؟ در این مقاله به بررسی ابعاد مختلف این باور میپردازیم.
نامگذاری ماه صفر
درباره علت نامگذاری این ماه به «صفر» دو دیدگاه اصلی وجود دارد:
۱. از ریشه «صُفْرَة» به معنای زردی: برخی معتقدند این نام به دلیل مقارنت زمان انتخاب نام با فصل پاییز و زرد شدن برگ درختان انتخاب شده است.
۲. از ریشه «صِفْر» به معنای خالی: گروهی دیگر بر این باورند که چون این ماه پس از ماههای حرام (رجب، ذیالقعده، ذیالحجه و محرم) قرار دارد که در آنها جنگ و خونریزی ممنوع بود، با فرا رسیدن ماه صفر، قبایل عرب بار دیگر به جنگ میپرداختند و شهرها از ساکنان خود خالی میشدند.
ریشههای باور به نحوست ماه صفر
الف) رخدادهای تلخ تاریخی
مهمترین دلیل شهرت نحوست ماه صفر، وقوع مصیبتهای بزرگ در این ماه است:
· رحلت پیامبر اکرم (صلیاللهعلیهوآله): وفات حضرت محمد در ۲۸ صفر سال یازدهم هجری رخ داده است.
· شهادت امام حسن مجتبی (علیهالسلام): دومین امام شیعیان در ماه صفر به شهادت رسید.
· شهادت امام رضا (علیهالسلام): هشتمین امام شیعیان نیز در این ماه به شهادت رسید.
· ورود کاروان اسرای کربلا به شام: ابتدای ماه صفر با ورود اسرای اهلبیت به شهر شام مصادف است.
· آغاز جنگ صفین: نخستین روز ماه صفر، آغاز این جنگ داخلی مهم در تاریخ اسلام بوده است.
امام علی (علیهالسلام) در این باره فرموده است: «با رحلت پیامبر (صلیاللهعلیهوآله) چیزی قطع شد که با فوت هیچ احدی قطع نشد.»
ب) قطع وحی
در برخی منابع آمده است که در این ماه وحی قطع میشود و این امر نیز به عنوان یکی از دلایل نحوست ماه صفر ذکر شده است.
رویکرد علما و فقها
تأکید بر صدقه و دعا
شیخ عباس قمی در کتاب ارزشمند مفاتیحالجنان در بخش اعمال ماه صفر مینویسد:
«آگاه باش که این ماه معروف به نُحوست و بدیمنی است و برای رفع نُحوست و بدیمنی چیزی بهتر از صدقه دادن و خواندن دعاها و استعاذات وارده نیست.»
ایشان همچنین از محدث فیض و دیگر علما نقل میکند که برای حفظ از بلاهای این ماه، هر روز ده مرتبه دعای مخصوصی خوانده شود.
دیدگاه علامه مجلسی
علامه مجلسی در کتاب زادالمعاد دو دلیل برای شهرت نحوست ماه صفر ذکر کرده است:
۱. وفات پیامبر اعظم (ص) در این ماه که نزد شیعیان سبب نحس قلمداد شدن آن شده است.
۲. قرار گرفتن این ماه پس از ماههای حرام که در آنها جنگ ممنوع بود؛ با آغاز صفر، مردم به جنگ میرفتند و خانهها خالی میشد.
همچنین از پیامبر اکرم (ص) روایت شده است: «هر کس بشارت پایان یافتن ماه صفر را به من دهد، من بشارت بهشت به او خواهم داد.»
بررسی انتقادی: حقیقت یا خرافه؟
دیدگاه مخالف نحوست
برخی از محققان و پژوهشگران با بررسی دقیق روایات، به این نتیجه رسیدهاند که دلیل متقن و معتبری بر نحوست ماه صفر وجود ندارد:
۱. ضعف سند روایات: روایاتی که در این زمینه نقل شدهاند، از نظر سند و دلالت دچار ضعف هستند.
۲. عدم اشاره در قرآن: در قرآن تنها در دو مورد به «ایام نحسات» اشاره شده که مربوط به قوم عاد است و ربطی به ماه صفر ندارد.
۳. سیره پیامبر (ص): در احادیث نبوی به صراحت آمده است که «لا عَدْوی وَ لا صَفَرَ وَ لا غُولَ» یعنی «هیچ نحسی در ماه صفر نیست.»
۴. نفی تفأل بد: پیامبر اسلام (ص) به روشنی هرگونه فال بد و نحوست را نفی کرده و فرموده است: «لا طِیَرَةَ» (هیچ فال بدی وجود ندارد).
۵. اشتباه تاریخی: برخی محققان معتقدند انتساب نحوست به ماه صفر، ریشه در باورهای دوران جاهلیت عرب دارد که پس از پایان ماههای حرام، به جنگ میرفتند و این ماه را نحس میپنداشتند.
تحلیل نهایی
به نظر میرسد باور به نحوست ماه صفر بیشتر ریشه در تجمع رخدادهای تلخ تاریخی در این ماه دارد تا مستندات دینی محکم. وقوع مصائب بزرگی مانند رحلت پیامبر (ص) و شهادت دو امام معصوم در یک ماه، به ناچار ذهنیت منفی نسبت به آن ماه را در میان مسلمانان ایجاد کرده است.
با این حال، آنچه در منابع دینی بر آن تأکید شده، توصیه به صدقه، دعا و پناه بردن به خداوند در این ماه است که خود نوعی توجه به معنویت و دوری از غفلت محسوب میشود، فارغ از اینکه ماه نحس باشد یا نباشد.
نتیجهگیری
ماه صفر در فرهنگ اسلامی، به ویژه میان شیعیان، به ماهی منحوس شهرت یافته است. این شهرت بیشتر ناشی از وقوع رخدادهای غمانگیز تاریخی در این ماه است تا دلایل قطعی روایی. در حالی که برخی از علما و فقها بر اعمال خاصی برای دفع بلا در این ماه تأکید کردهاند، بسیاری از محققان با بررسی دقیق روایات، به این نتیجه رسیدهاند که دلیل معتبری بر نحوست ذاتی این ماه وجود ندارد و پیامبر اسلام (ص) خود به صراحت هرگونه نحوست در ماهها و ایام را نفی کرده است.
آنچه مسلم است، توجه به معنویت، صدقه و دعا در تمام ایام سال سفارش شده است و ماه صفر نیز میتواند فرصتی برای تقرب به خداوند و کمک به همنوعان باشد، بدون آنکه نیاز به باور به نحوست آن داشته باشیم.
نویسنده: فاطمه پورعباس
نظر شما