به گزارش خبرگزاری بین‌المللی اهل‌بیت(ع) ـ ابنا ـ آیت‌الله علیرضا اعرافی، مدیر حوزه‌های علمیه کشور، در آیین رونمایی از محصولات فناورانه علوم اسلامی مؤسسه «علم، تمدن و عرفان» در حوزه کاربست هوش مصنوعی در مطالعات دینی که صبح امروز پنجشنبه ۱۲ شهریور ۱۴۰۵ در دانشگاه بین‌المللی آل‌البیت(ع) قم برگزار شد، با گرامیداشت یاد و خاطره امام شهید و شهدای محور مقاومت اظهار داشت: بر روح مطهر حضرت امام شهید و ارواح شهدای محور مقاومت درود می‌فرستیم و از خداوند نصرت اسلام و مسلمین را در کارزار بزرگ کنونی که کارزاری عظیم تمدنی میان اسلام و کفر و جهان مستضعفان و مستکبران است، مسئلت داریم.
تقدیر از تلاش‌ها برای پیوند حوزه با تحولات علمی و فناوری
مدیر حوزه‌های علمیه کشور با خیرمقدم به علما، اساتید، فضلا، طلاب، دانشجویان و فعالان حوزه و دانشگاه حاضر در این مراسم افزود: از همه شخصیت‌های حقیقی و حقوقی و مجموعه‌هایی که طی دهه‌های گذشته برای آشنایی حوزه و نزدیک کردن آن به تحولاتی که در عالم فناوری و دانش رخ می‌دهد تلاش کرده‌اند، صمیمانه تقدیر و تشکر می‌کنم.
آیت‌الله اعرافی با تقدیر ویژه از دست‌اندرکاران مؤسسه علم، تمدن و عرفان گفت: از برادران و خواهران طلبه، دانشجو، نخبگان و دوستان حوزه و دانشگاه که جمعی جوان، خوش‌فکر، باانگیزه و فعال در این عرصه و در ارتباط با این مؤسسه هستند نیز تشکر می‌کنم.
وی افزود: ما مدیون شوق، ذوق و انگیزه وافر این عزیزان برای گسترش مرزهای علوم اسلامی و تبیین قلمروهای مشترک و نقاط تلاقی علم و دانش، علوم اسلامی، تحولات علوم شناختی و فناوری‌های پیشرفته هستیم.
دو مواجهه نادرست با تحولات علمی و فناوری
مدیر حوزه‌های علمیه کشور در ادامه با اشاره به ضرورت انتخاب شیوه صحیح مواجهه با تحولات جدید اظهار داشت: ما همواره در برابر تحولاتی که در حوزه‌های نو از علوم تا فناوری‌ها و سبک‌های گوناگون رخ می‌دهد، با دو نوع مواجهه نادرست روبه‌رو بوده‌ایم.
وی نخستین نوع مواجهه را «منفعلانه» توصیف کرد و گفت: این نوع مواجهه همراه با ذوق‌زدگی، بهره‌گیری شتاب‌زده، بدون عمق و با نگاه سطحی است. این مواجهه را در بسیاری از جوامع و حتی در میان خودمان نسبت به برخی تحولات و تطورات دنیا در حوزه‌های علمی و فناوری شاهد بوده‌ایم و روشن است که این مواجهه درست نیست.
آیت‌الله اعرافی نوع دوم مواجهه را «غفلت‌زده و رویگردانانه» دانست و افزود: گاهی یک تحول یا تحولات بزرگ را نفی، نادیده یا مورد غفلت قرار می‌دهیم.
عضو فقهای شورای نگهبان خاطرنشان کرد: هر دو نوع مواجهه را در بسیاری از مسائل، هم در حوزه و هم خارج از حوزه و در میان ملت‌های عالم در برابر تطورات و تحولات علمی، فناوری، اجتماعی و سیاسی دنیا شاهد بوده‌ایم.
راه سوم؛ مواجهه خردمندانه و حکیمانه با فناوری‌های نو
آیت‌الله اعرافی با تأکید بر اینکه هیچ‌یک از این دو شیوه، راه صحیح مواجهه با تحولات جدید نیست، تصریح کرد: صاحبان حکمت و اهل خرد و اندیشه و کسانی که از معارف ناب اسلام بهره گرفته‌اند، نه راه ذوق‌زدگی و انفعال و نه مسیر رویگردانی و نادیده‌انگاری را انتخاب می‌کنند، بلکه راه خردمندانه و سوم را برمی‌گزینند.
وی ادامه داد: این راه بر فهم دقیق، دریافت عمیق، تلاش برای شناخت هوشمندانه و حکیمانه، نقد درست و بهره‌گیری بر اساس مبانی و موازینی است که از عقل و دین فرامی‌گیریم.
مدیر حوزه‌های علمیه کشور اظهار امیدواری کرد که حوزه علمیه و مؤسسه علم، تمدن و عرفان نیز در مواجهه با علوم شناختی، فناوری‌های پیشرفته و هوش مصنوعی همین مسیر حکیمانه را دنبال کنند.
هفت عرصه کاربرد هوش مصنوعی در علوم اسلامی
آیت‌الله اعرافی در ادامه با اشاره به نسبت علوم شناختی، فناوری‌های پیشرفته و هوش مصنوعی با متون، منابع و علوم اسلامی گفت: این دو حوزه با یکدیگر تباین ندارند، بلکه همپوشانی‌های وسیعی میان آنها وجود دارد.
وی افزود: از اینجا دست‌کم دو محور باید مورد توجه پژوهشگران و محققان قرار گیرد.
مدیر حوزه‌های علمیه کشور، نخستین محور را بهره‌گیری از تحولات علمی و فناوری در کارهای علمی، تحقیقاتی و مطالعات علوم اسلامی دانست و هفت عرصه مهم این حوزه را چنین برشمرد:
۱. کاربرد هوش مصنوعی و فناوری‌های نو در منابع و متون اصلی علوم اسلامی؛
۲. کاربرد آنها در منابع و متون ثانوی؛
۳. کاربرد آنها در متن علوم اسلامی و نظامات اسلامی؛
۴. کاربرد آنها در حوزه تبلیغ، تبیین و ترویج معارف الهی؛
۵. کاربرد آنها در پیاده‌سازی اسلام و الگوسازی برای عینیت‌بخشی به اسلام در عرصه‌های مختلف فردی و اجتماعی؛
۶. کاربست آنها در حکمرانی اسلامی؛
۷. بررسی کلی تطورات و تحولات تمدن اسلامی با نگاهی جامع.
آیت‌الله اعرافی تصریح کرد: اینها دست‌کم هفت عرصه مهمی است که در جلسه گذشته نیز مطرح شد و تأثیراتی که این قلمرو بر پیکره علوم، معارف و کاربست‌های دین می‌گذارد، موضوعی نیست که بتوان خود را از آن کنار کشید؛ بلکه باید وارد شد، پیشاپیش تلاش کرد و منفعل نبود.
اسلام برای هوش مصنوعی چه پاسخی دارد؟
وی محور دوم را معکوس مسئله نخست دانست و گفت: اسلام نیز در این قلمرو سخن دارد و باید سخن دین، اسلام، معارف الهی، پیامبر عظیم‌الشأن(ص) و اهل‌بیت(ع) در پیکره هوش مصنوعی، دانش‌های پیرامونی و انواع تطورات روشن شود.
مدیر حوزه‌های علمیه کشور افزود: در این محور پنج موضوع باید مورد توجه قرار گیرد:
۱. فلسفه هوش مصنوعی با رویکرد اسلامی و حکمی؛
۲. فقه و حقوق هوش مصنوعی؛
۳. کلام و الهیات هوش مصنوعی؛
۴. اخلاق هوش مصنوعی؛
۵. نظام اسلامی در قلمرو هوش مصنوعی.
وی تصریح کرد: اسلام باید از این زوایا و منظرها و در مجموعه علوم خود، تکلیفش را با این تطورات و تحولات روشن کند و پیش‌آمدگی‌ها و اقتضائات خود این عرصه را نیز در نظر بگیرد.
آیت‌الله اعرافی این دو محور را از مسیرهای آینده مؤسسه علم، تمدن و عرفان دانست.
ضرورت بازخوانی پیکره علوم اسلامی با پیوست هوش مصنوعی
عضو شورای عالی حوزه‌های علمیه در ادامه گفت: با توجه به دایره و دامنه تطورات علوم شناختی و هوش مصنوعی، باید با نگاه باز، عمیق، مجتهدانه و مبتنی بر اصالت‌های خودمان، پیکره علوم اسلامی را با پیوست هوش مصنوعی بازخوانی کنیم.
وی این اقدام را حساس و دشوار دانست و افزود: یک بار باید علم کلام نظری و عقلی خود را که دانش فاخر تاریخی است، با پرسش‌هایی که از این عرصه پدید آمده است، بازخوانی کنیم.
آیت‌الله اعرافی با اشاره به برخی مباحث مطرح‌شده در کتاب «الهیات هوش مصنوعی» اظهار داشت: از مقدمات اثبات واجب تا مباحثی مانند وجود مادی و مجرد، رسالت، معاد، اعجاز، جایگاه انسان و اختیار انسان و بسیاری از مباحث علم کلام، نیازمند یک خوانش جدید با توجه به این تحولات است.
وی تأکید کرد: این به معنای دست برداشتن از مبانی نیست؛ ما بر پایه‌های متقن اندیشه حکمی، عقلی و اجتهادی خود استواریم و به آنها ایمان داریم. این خوانش نو با نگاه به تطورات جدید، یک محور مهم در علوم اسلامی است و می‌تواند به عنوان یک پیوست در همه این مباحث مورد توجه قرار گیرد.
مدیر حوزه‌های علمیه کشور افزود: در فلسفه و حکمت متعالیه نیز باید با همین نگاه، خوانش و قرائت جدیدی انجام شود و در حوزه فقه و اخلاق نیز پیکره دانش‌های ما می‌تواند با این پیوست، مورد مداقه و بررسی جدید قرار گیرد.
وی بر ضرورت تعامل حوزه و دانشگاه در این زمینه تأکید کرد و گفت: حوزه بزرگ قم و حوزه‌های علمیه باید به این مسئله بپردازند و در همه این عرصه‌ها نیز به تعامل با متخصصان و دانشگاه نیاز داریم.
فرصت‌ها و تهدیدهای هوش مصنوعی باید جامع بررسی شود
آیت‌الله اعرافی در ادامه با تأکید بر ضرورت بررسی فرصت‌ها و تهدیدهای تحولات فناورانه اظهار داشت: بسیاری از اندیشمندان و پژوهشگران در غرب درباره فرصت‌ها و تهدیدهای این پیشرفت‌ها از حوزه علم و دانش تا اقتصاد، سیاست، حکمرانی، آینده انسان، حیات انسان و تمدن بشری بحث کرده‌اند.
وی افزود: باید بررسی شود که بازتاب این تطورات در این قلمروها مثبت است یا منفی و اگر مثبت است چه ابعاد و آثاری دارد و اگر منفی است، چه پیامدهایی به دنبال خواهد داشت.
مدیر حوزه‌های علمیه کشور حوزه دفاع و امنیت را نیز از عرصه‌های مهم این تحول دانست و گفت: در جنگ‌های تحمیلی اخیر دیدیم که برای نخستین بار این فناوری‌ها به‌صورت مؤثر و گسترده مورد استفاده قرار گرفت و حجم کاربردها و تغییرات ایجادشده در مقوله‌های مختلف دفاع، امنیت و جنگ به این شکل خود را نشان داد.
وی تصریح کرد: در این عرصه‌ها هم نقاط قوت و هم نقاط ضعف وجود داشته است و در جاهایی که ضعف داشتیم و آسیب‌پذیر بودیم، باید تلاش بیشتری انجام شود.
هشدار درباره کم‌توجهی به هوش مصنوعی در مراکز حساس
آیت‌الله اعرافی با اشاره به دیداری که دو سال قبل با رهبر انقلاب داشت، اظهار داشت: دو سال قبل در محضر رهبر معظم انقلاب و فرمانده شهید حضور داشتم و آنجا عرض کردم که روی سه مسئله باید کار شود؛ یکی پدافند غیرعامل و موضوعات دیگر در این حوزه و همچنین مسئله هوش مصنوعی.
وی افزود: عرض کردم که تا حدی که بنده می‌فهمم، هوش مصنوعی به اندازه‌ای که لازم است در دانشگاه، حوزه و مراکز حساس ما مورد توجه نیست و از این ناحیه ممکن است آسیب‌های جدی را شاهد باشیم؛ از این رو باید تلاش بیشتری صورت گیرد.
استفاده ظالمانه دشمن از فناوری و اقتدار شگفت‌انگیز ایران
مدیر حوزه‌های علمیه کشور با اشاره به تجربه جنگ‌های اخیر گفت: در دو جنگ تحمیلی دیدیم که در حوزه‌های اقتصاد، سیاست، امنیت، حکمرانی و دفاع، از این فناوری‌ها برای آسیب زدن به نظام اسلامی، انقلاب اسلامی و محور مقاومت به شیوه‌های ظالمانه استفاده کردند.
وی در عین حال تصریح کرد: قدرت ما نیز قدرتی شگفت‌انگیز بود. آنچه در این جنگ‌ها اتفاق افتاد، یک پدیده معجزه‌آسای تاریخی بود که در این قرن اخیر نظیر ندارد؛ اینکه یک ملت در مقابل یکی از قدرتمندترین قدرت‌های علمی، فناوری، اقتصادی، سیاسی و نظامی دنیا بتواند بایستد و مقاومت کند.
آیت‌الله اعرافی مقاومت ملت و نیروهای مسلح ایران را یک پدیده تاریخی دانست و گفت: این معجزه‌آساترین کاری بود که ملت بزرگ ما، نیروهای مسلح ما، رهبری معظم انقلاب و شهدای عالی‌قدر آن را جامه عمل پوشاندند.
اعجاب جهانی نسبت به عظمت ملت ایران
وی با اشاره به دیدار اخیر خود با جمعی از علمای کشورهای آفریقایی اظهار داشت: حدود ۵۰ نفر از علمای مهم کشورهای آفریقایی در اینجا حضور داشتند و حدود ۴۰ دقیقه برای آنان صحبت کردم. همه آنها از عظمتی که در ایران وجود دارد، شگفت‌زده بودند.
مدیر حوزه‌های علمیه کشور با اشاره به سفرهای اخیر خود به عراق، مالزی، روسیه و چند کشور دیگر گفت: همه جا اعجاب جهانی نسبت به عظمت ملت ایران و گفتمان بزرگ انقلاب اسلامی را شاهد بودم.
وی تأکید کرد: این عظمت یک سرمایه است، اما برای حفظ این دستاورد و عظمت باید در همه مرزهای دانش پیش برویم.
اهتمام ویژه رهبر شهید به علم و فناوری
آیت‌الله اعرافی با اشاره به اهتمام رهبر شهید به علم و فناوری اظهار داشت: اقتدار علمی و فناوری از مهم‌ترین سیره‌های رهبر شهید ما بود. همه این موضوع را در سخنرانی‌ها و رفت‌وآمدها دیدند و از نزدیک نیز انسان مشاهده می‌کرد که ایشان چقدر به مسائل علم و فناوری اهتمام داشتند و پیگیر بودند.
وی افزود: حضرت آقای شهید جزئیات و قدم‌به‌قدم وضعیت علم و فناوری کشور را دنبال می‌کردند و مطمئنم بخش زیادی از تطوراتی که در علوم و پیشرفت‌های علمی و فناوری‌های برتر کشور پیدا کردیم، بدون اهتمام ایشان رقم نمی‌خورد یا دست‌کم به این شکل درنمی‌آمد. این اهتمام باید تداوم پیدا کند.
حوزه باید پیشرو و سرآمد تحولات علمی باشد
مدیر حوزه‌های علمیه کشور با اشاره به رسالت‌های حوزه‌های علمیه گفت: ما در حوزه رسالت‌های دینی و مسئولیت‌های خود بار سنگینی بر دوش داریم و باید بر پایه علوم اسلامی و با همان اجتهاد، دقت‌خواهی و تلاش جان‌فرسایی که فقها، محدثان و بزرگان داشته‌اند، با همان مشی و منهج به قلمروها و ساحت‌های جدید بپردازیم.
وی تأکید کرد: باید آفاق نور را بگشاییم، پیشرو و سرآمد باشیم و در پیشگاه تحولات قرار بگیریم.
آیت‌الله اعرافی با بیان اینکه تحقق این هدف در میدان عمل دشوار است، اظهار داشت: گفتن این مطالب آسان است و در مقام توصیف بسیار آسان به نظر می‌رسد، اما در مقام تحقق و در میدان عمل دشوار است؛ بحمدالله جامعه جوان، فضلا و اساتید جوان ما ظرفیت‌های بزرگی هستند که در کنار دانشگاهیان می‌توانند این مسیرها را طی کنند.
وی در پایان با اشاره به فعالیت‌های مؤسسه علم، تمدن و عرفان خاطرنشان کرد: این مؤسسه مسیر نیروسازی حوزوی و دانشگاهی در قلمروهای گفته‌شده و گفته‌نشده را دنبال می‌کند تا انسان‌های بزرگی برای آینده تربیت و کادرسازی شوند.
مینایی: فقیه باید سکان هدایت هوش مصنوعی در عرصه دین را در دست بگیرد
در ادامه این مراسم، دکتر بهروز مینایی، عضو هیئت علمی دانشگاه علم و صنعت، با تبیین نسبت دوسویه اسلام و هوش مصنوعی گفت: همان‌گونه که هوش مصنوعی می‌تواند در اجتهاد، آموزش، پژوهش، تبلیغ و تبیین معارف دینی تحول ایجاد کند، اسلام نیز باید با ارائه چارچوب‌های معرفتی، اخلاقی و فقهی، مسیر توسعه و کاربست این فناوری را هدایت کند.
وی اظهار داشت: برای فهم بهتر رابطه اسلام و هوش مصنوعی می‌توان از تجربه شهید مطهری در تبیین نسبت «اسلام و ایران» استفاده کرد؛ ایشان تلاش کردند دو مقوله دین و ملیت را در کنار یکدیگر ببینند و خدمات متقابل اسلام و ایران را تبیین کنند.
مینایی افزود: همان‌گونه که شهید مطهری به دنبال ایجاد پیوند و هم‌افزایی میان اسلام و هویت ایرانی بود، امروز نیز می‌توان رابطه متقابلی میان علم و فناوری از یک سو و دین از سوی دیگر تعریف کرد؛ به‌ویژه در رأس فناوری‌های راهبردی امروز، هوش مصنوعی قرار دارد که بر بسیاری از صنایع و عرصه‌های زندگی انسان اثرگذار خواهد بود.
«اسلام در حلقه» به جای صرفاً «انسان در حلقه»
استاد هوش مصنوعی دانشگاه علم و صنعت با بیان اینکه رابطه اسلام و هوش مصنوعی باید دوسویه باشد، گفت: هوش مصنوعی می‌تواند گستره فعالیت‌های دینی را توسعه دهد و در آموزش، پژوهش، تبلیغ و تبیین معارف دینی تحول ایجاد کند.
وی افزود: هوش مصنوعی می‌تواند با توانمندی و خستگی‌ناپذیری خود، شیوه‌های جدیدی از آموزش و پژوهش را در اختیار حوزه‌های علمیه و مراکز دینی قرار دهد؛ اما اگر بدون چارچوب‌های معرفتی و ارزشی توسعه پیدا کند، ممکن است به بیراهه برود.
مینایی با اشاره به مفهوم «انسان در حلقه» اظهار داشت: نقش انسان در کنترل فناوری باید در چارچوب ارزش‌های الهی تعریف شود؛ یعنی در کنار فناوری، وحی الهی و اندیشه دینی نیز باید در حلقه تصمیم‌سازی و هدایت قرار گیرد.
وی با تشبیه هوش مصنوعی به ماشینی قدرتمند گفت: اگر هوش مصنوعی را یک ماشین بسیار سریع و قدرتمند بدانیم، این ماشین باید راننده و هدایتگر داشته باشد و در حوزه دین، این هدایت باید بر عهده فقیه و اندیشمند دینی باشد.
سابقه ایده استفاده از هوش مصنوعی در اجتهاد
مینایی با اشاره به سابقه این ایده گفت: از سال ۱۳۷۷ ایده استفاده از هوش مصنوعی برای اجتهاد و تأثیر این فناوری بر فرآیند آموزش و پژوهش حوزه‌های علمیه در ذهن ما وجود داشت.
وی افزود: هوش مصنوعی می‌تواند در فرآیند اجتهاد، آموزش و پژوهش‌های حوزوی و حتی در عرصه‌هایی مانند قضاوت، تنظیم قوانین، کمک به قانون‌گذاری و تنقیح قوانین مورد استفاده قرار گیرد.
استاد دانشگاه علم و صنعت ادامه داد: این دغدغه‌ها در نهایت به برگزاری همایشی در سال ۱۳۹۹ منجر شد که در آن حدود ۷۰ مقاله ارائه شد و پس از آن نیز حرکت‌های مختلفی در حوزه و سایر مراکز علمی برای بررسی تأثیر هوش مصنوعی بر دین و اجتهاد شکل گرفت.
وی با اشاره به مرحله دوم این حرکت علمی گفت: در کنار بررسی تأثیر هوش مصنوعی بر دین، باید تأثیر اسلام بر هوش مصنوعی نیز مورد توجه قرار می‌گرفت؛ از همین رو آیت‌الله اعرافی بر ضرورت بررسی پیامدها و پرسش‌های جدیدی که ورود هوش مصنوعی به جامعه برای فقه، فلسفه، علوم انسانی و سایر حوزه‌های معرفتی ایجاد می‌کند، تأکید کردند.
«هدا»؛ عامل هوشمند برای پژوهش و استدلال دینی
مینایی یکی از محصولات رونمایی‌شده را «هدا» معرفی کرد و گفت: این محصول یک عامل هوشمند، استدلال‌گر و دانش‌مدار برای حوزه علوم اسلامی است که می‌تواند پرسش فقیه یا پژوهشگر را دریافت، منظور و نیت پرسش را تشخیص و در میان انبوهی از منابع، منابع مرتبط و معتبر را شناسایی و بررسی کند.
وی افزود: این سامانه پس از بررسی منابع، آنها را کنار یکدیگر قرار می‌دهد و با فرآیند استدلال‌ورزی به جمع‌بندی می‌رسد و پس از انجام مراحل درست‌سنجی و راستی‌آزمایی، نتیجه را با زبانی صحیح، روان و کاربرپسند ارائه می‌کند.
مینایی خاطرنشان کرد: خروجی این سامانه می‌تواند در قالب مستند، جدول، نمودار و اینفوگرافی ارائه شود تا کاربر بتواند به شکلی ساده و دقیق از نتایج پژوهش استفاده کند.
وی هدف اصلی تولید این محصول را کاربست هوش مصنوعی برای پیشران کردن و ترویج دین در جامعه و به‌ویژه در میان نسل جدید عنوان کرد.
«الهیات هوش مصنوعی»؛ نخستین درسنامه دانشگاه حکمت و فناوری
مینایی محصول دیگر مراسم را کتاب و درسنامه «الهیات هوش مصنوعی» معرفی کرد و گفت: این محصول در چارچوب فعالیت‌های دانشگاه حکمت و فناوری آماده شده و قرار است از ترم آینده مورد استفاده آموزشی قرار گیرد.
وی افزود: در این دانشگاه تلاش شده است در سطح بین‌المللی، نخبگان جهان اسلام و سایر کشورها جذب شوند تا ضمن آشنایی با هوش مصنوعی، با چالش‌های معرفتی، دینی و اجتماعی این فناوری نیز آشنا شوند.
استاد دانشگاه علم و صنعت گفت: در این درسنامه موضوعاتی مانند «خدای دیجیتال»، تجربه‌های معرفتی دیجیتال، جاودانگی، جایگاه انسان به عنوان اشرف مخلوقات و شبهات مختلف کلامی که هوش مصنوعی، به‌ویژه هوش مصنوعی قوی، می‌تواند برای دین ایجاد کند، مورد بررسی قرار گرفته است.
وی ادامه داد: این مباحث در قالب ۱۶ درس تدوین شده و تلاش شده است کتاب به‌صورت آزاد در اختیار دانشگاه‌ها و مراکز علمی قرار گیرد تا امکان استفاده و تدریس آن فراهم شود.
مینایی همچنین از آماده‌سازی چندین کتاب دیگر در حوزه اخلاق، فلسفه و دیگر ابعاد علوم اسلامی و هوش مصنوعی خبر داد که به‌تدریج ارائه و رونمایی خواهد شد.
وی بر ضرورت تربیت نیروی متخصص در مرز مشترک حوزه و فناوری تأکید کرد و گفت: آینده این عرصه نیازمند نیروهایی است که هم با علوم اسلامی و مبانی دینی آشنا باشند و هم فناوری‌های نوین، به‌ویژه هوش مصنوعی را به‌خوبی بشناسند.
«الهیات هوش مصنوعی» تلاشی برای پاسخ‌گویی کلام شیعه به پرسش‌های عصر فناوری است
در ادامه این مراسم، حجت‌الاسلام والمسلمین قاسم ترخان، عضو هیئت علمی پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی و نویسنده کتاب «الهیات هوش مصنوعی»، با تشریح ابعاد این اثر اظهار داشت: هوش مصنوعی صرفاً یک پدیده فناورانه نیست، بلکه پرسش‌های بنیادینی در حوزه خداشناسی، انسان‌شناسی، جهان‌شناسی و فرجام‌شناسی ایجاد کرده است.
وی افزود: «الهیات هوش مصنوعی» تلاش می‌کند این مسائل را با تکیه بر مبانی کلام شیعه بررسی کند و پیش از آنکه چالش‌های اعتقادی و فرهنگی این فناوری به جامعه و نسل جوان منتقل شود، پاسخ‌های علمی و دینی مناسبی برای آنها ارائه دهد.
الهیات فناوری؛ فراتر از یک نگاه صرفاً فنی
ترخان با اشاره به مفهوم «الهیات پدیده‌ها» گفت: الهیات در معنای جدید تنها به تبیین و دفاع از اعتقادات دینی محدود نمی‌شود، بلکه تحلیل و تبیین نسبت پدیده‌های جدید با دین نیز یکی از عرصه‌های مهم آن است؛ از همین رو در سال‌های اخیر از مفاهیمی مانند الهیات فناوری، الهیات سایبر و اکنون الهیات هوش مصنوعی سخن گفته می‌شود.
وی افزود: «الهیات هوش مصنوعی» دو محور اساسی دارد؛ محور نخست به زیرساخت‌ها و مبانی هوش مصنوعی می‌پردازد و بررسی می‌کند این فناوری بر چه مبانی فلسفی و معرفتی استوار شده و چه پرسش‌هایی ایجاد می‌کند.
عضو هیئت علمی پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی ادامه داد: محور دوم نیز پیامدها، آسیب‌ها و ظرفیت‌های هوش مصنوعی است؛ یعنی باید بررسی شود این فناوری چه فواید و ظرفیت‌هایی برای انسان دارد، چه آسیب‌هایی ممکن است ایجاد کند و آیا این آسیب‌ها قابل کنترل و برطرف کردن هستند یا خیر.
بررسی هوش مصنوعی قوی و مسئله «تکینگی»
ترخان با اشاره به آینده هوش مصنوعی و هوش مصنوعی عمومی اظهار داشت: در حوزه آینده‌پژوهی سناریوهای مختلفی درباره آینده هوش مصنوعی مطرح شده است؛ برخی معتقدند جهان به سمت دوره‌ای حرکت می‌کند که هوش مصنوعی از انسان پیشی خواهد گرفت و در نهایت به مرحله «تکینگی» خواهیم رسید.
وی گفت: در برابر چنین سناریوهایی باید از منظر معارف دینی و سنت‌های الهی به مسئله نگاه کرد. برای نمونه، سنت الهی «استخلاف صالحانه» در الهیات اسلامی مورد توجه است و بر اساس آن، بشر با وجود فراز و فرودها و آسیب‌هایی که ممکن است در مسیر با آنها مواجه شود، در نهایت مسیر تحقق این سنت الهی را طی خواهد کرد.
نویسنده کتاب «الهیات هوش مصنوعی» تصریح کرد: بر اساس این نگاه، فناوری نمی‌تواند سنت‌های الهی را متوقف کند؛ هرچند انسان و جوامع بشری می‌توانند بر کمیت و کیفیت پیامدهای این تحولات تأثیر بگذارند.
«خدای دیجیتال» و «آپلود ذهن»؛ پرسش‌های جدید اعتقادی
ترخان با اشاره به برخی مباحث اعتقادی مطرح‌شده در جهان غرب گفت: امروز مباحث اعتقادی مختلفی درباره هوش مصنوعی مطرح شده است؛ از جمله ایده «خدای دیجیتال» و حتی شکل‌گیری کلیساها و اجتماعات دینی در فضای مجازی.
وی افزود: این مسائل تنها به خداشناسی محدود نمی‌شود و مباحث جهان‌شناسی و معاد را نیز تحت تأثیر قرار داده است؛ برای مثال، موضوع «آپلود ذهن» مطرح شده که بر اساس آن تلاش می‌شود ذهن انسان به‌صورت کامل بارگذاری و سپس به شکل دیگری شبیه‌سازی شود.
عضو هیئت علمی پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی ادامه داد: اگر بشر به مرحله‌ای برسد که بتواند ذهن انسان را بارگذاری یا شبیه‌سازی کند، پرسش‌های مهمی درباره مرگ، جاودانگی، معاد جسمانی و حقیقت انسان ایجاد خواهد شد.
وی تأکید کرد: در کتاب «الهیات هوش مصنوعی» گونه‌های مختلف آپلود ذهن بررسی شده و چالش‌های این دیدگاه‌ها برای اعتقادات اسلامی، به‌ویژه مسئله معاد جسمانی، مورد توجه قرار گرفته است.
ضرورت پاسخ‌گویی پیشینی به پرسش‌های اعتقادی نسل جوان
ترخان با تأکید بر ضرورت پیش‌بینی تحولات فرهنگی و اعتقادی ناشی از فناوری اظهار داشت: بخشی از این مسائل امروز در کشورهای غربی در حال طرح و گسترش است و آثار فرهنگی و اجتماعی خود را نشان داده است؛ بنابراین نمی‌توان منتظر ماند تا این مباحث وارد جامعه ما شوند و سپس درباره آنها فکر کنیم.
وی افزود: باید پیش از گسترش این مسائل، برای اعتقادات جوانان و دانش‌آموختگان خود چاره‌اندیشی کنیم و پاسخ‌های علمی و مستدل در اختیار آنان قرار دهیم.
«الهیات هوش مصنوعی» در ۱۶ درس
نویسنده این اثر درباره ساختار کتاب گفت: این درسنامه در ۱۶ درس تنظیم شده و تلاش شده است مباحث از مبانی و کلیات آغاز و سپس به‌صورت تخصصی وارد حوزه‌های مختلف کلام اسلامی شود.
وی افزود: در درس‌های نخست، تعریف هوش مصنوعی، تعریف الهیات، تفاوت میان الهیات موصوف و الهیات مضاف و نسبت الهیات و هوش مصنوعی تبیین شده است.
ترخان ادامه داد: در ادامه، امکان تحقق هوش مصنوعی قوی، دیدگاه‌های موافق و مخالف درباره آن و نگاه کلام اسلامی به این مسئله مورد بررسی قرار گرفته و نقدهای فلسفی بر «محاسبه‌گرایی» و برخی مبانی نظری هوش مصنوعی و مدل‌های مختلف تعامل میان دین و پارادایم شناخت نیز مورد توجه قرار گرفته است.
خداشناسی، انسان‌شناسی، جهان‌شناسی و راهنماشناسی
وی با اشاره به بخش خداشناسی کتاب گفت: پس از مباحث مقدماتی وارد مباحث کلام اسلامی و کلام شیعه شده‌ایم و دروس مربوط به خداشناسی را به خود اختصاص داده‌ایم؛ در این بخش موضوعاتی مانند قدرت الهی، خالقیت، الوهیت و تجربه دینی و نسبت آنها با تحولات ناشی از هوش مصنوعی بررسی شده است.
ترخان افزود: بخش قابل توجهی از کتاب به انسان‌شناسی اختصاص دارد؛ چراکه هوش مصنوعی پرسش‌های مهمی درباره حقیقت انسان، فطرت، اختیار و معنای زندگی ایجاد کرده است.
وی ادامه داد: دروس ششم تا نهم به مباحث انسان‌شناسی اختصاص یافته و موضوعاتی مانند فطرتمندی، اختیارمندی و معنای حیات در این بخش مورد بررسی قرار گرفته است.
نویسنده کتاب «الهیات هوش مصنوعی» خاطرنشان کرد: یکی از پرسش‌های مهم این است که با توسعه هوش مصنوعی و احتمال شبیه‌سازی برخی ویژگی‌های انسانی، چه چیزی همچنان انسان را از ماشین متمایز می‌کند و جایگاه اختیار و فطرت انسانی چگونه باید تبیین شود.
وی گفت: دروس دهم و یازدهم به جهان‌شناسی اختصاص دارد و مباحثی مانند علیت، غایتمندی جهان، سنت‌های الهی و آینده جهان مورد بررسی قرار گرفته است.
ترخان همچنین دروس دوازدهم و سیزدهم را مربوط به راهنماشناسی دانست و گفت: در این بخش موضوعاتی مانند تحدی قرآن، مرجعیت علمی و تشریعی مورد بررسی قرار گرفته است.
آیا هوش مصنوعی می‌تواند به تحدی قرآن پاسخ دهد؟
وی یکی از پرسش‌های جدید در این حوزه را این دانست که آیا هوش مصنوعی می‌تواند به مرحله‌ای برسد که مسئله تحدی قرآن را به چالش بکشد و آیا فناوری می‌تواند در حوزه‌ای که قرآن کریم تحدی کرده است، ادعای رقابت داشته باشد؟
ترخان تأکید کرد: این پرسش‌ها از جمله موضوعاتی هستند که باید از منظر کلام اسلامی به‌صورت دقیق و مستدل مورد بررسی قرار گیرند.
وی افزود: دروس چهاردهم تا شانزدهم نیز به مباحث فرجام‌شناسی اختصاص یافته و مسائل مرتبط با آینده انسان، مرگ، جاودانگی و معاد در نسبت با تحولات فناوری‌های نوین مورد بررسی قرار گرفته است.
هوش مصنوعی محور فعالیت‌های تخصصی مؤسسه علم، تمدن و عرفان است
حجت‌الاسلام والمسلمین مهدوی‌مهر، با اشاره به ساختار مؤسسه علم، تمدن و عرفان افزود: این مؤسسه که به دست مبارک آیت‌الله اعرافی تأسیس شده است، مجموعه‌های تخصصی مختلفی را در اختیار دارد که فعالیت‌های مرتبط با هوش مصنوعی را در بخش‌های گوناگون دنبال و مدیریت می‌کنند.
مهدوی‌مهر ادامه داد: توضیحات مربوط به این مجموعه‌ها و فعالیت‌های تخصصی آنها توسط دیگر دوستان ارائه خواهد شد.
وی با اشاره به رویکرد تمدنی آیت‌الله اعرافی نسبت به حوزه‌های مختلف علمی و فناوری گفت: آنچه در این مجموعه دنبال می‌شود، با نگاه تمدنی آیت‌الله اعرافی به مسائل مختلف و حوزه‌های گوناگون شکل گرفته است.
رئیس مؤسسه علم، تمدن و عرفان تصریح کرد: هوش مصنوعی به عنوان یکی از عرصه‌هایی که می‌تواند در زمینه‌های مختلف کاربردهای فراوانی داشته باشد، مورد توجه و محور فعالیت‌های این مجموعه قرار گرفته است.
وی ابراز امیدواری کرد: بتوانیم با این نگاه، آرمان‌های بلند استاد عزیزمان را محقق کنیم و از ظرفیت‌های هوش مصنوعی برای بهره‌مندی همه عزیزان حوزه و همچنین مجموعه‌های خارج از حوزه استفاده کنیم.
همه منابع تولیدشده در حوزه باید در اختیار نرم‌افزار «هدا» قرار گیرد
در ادامه این مراسم، آیت‌الله هادوی با تقدیر از تلاش‌های انجام‌شده برای تولید نرم‌افزار «هدا» اظهار داشت: حوزه علمیه در زمینه کاربرد کامپیوتر در علوم اسلامی پیشگام بوده و آنچه در این زمینه به دست می‌آید، محصول حوزه است، نه محصول یک مجموعه خاص؛ بنابراین همه مجموعه‌ها باید برای بهتر شدن و کامل‌تر شدن این نرم‌افزار کمک کنند.
وی افزود: این نرم‌افزار حاصل زحماتی است که دوستان کشیده‌اند و واقعاً جای قدردانی دارد.
آیت‌الله هادوی تصریح کرد: حوزه به حمدالله در زمینه کاربرد کامپیوتر در علوم اسلامی پیشگام بوده و نه فقط در علوم اسلامی، بلکه به یک معنا در علوم انسانی نیز پیشگام بوده است و این از افتخارات حوزه به شمار می‌رود.
وی با اشاره به محدودیت منابع نرم‌افزار «هدا» گفت: این نرم‌افزار امروز به لحاظ منابع با محدودیت مواجه است و این منابع توسط برخی مراکز و حوزه تولید شده که باید در اختیار نرم‌افزار قرار گیرد تا بتواند به نتیجه مورد نظر برسد.
آیت‌الله هادوی خاطرنشان کرد: اینکه تصور کنیم این نرم‌افزار مربوط به یک مؤسسه خاص است و در نتیجه محصولات خودمان را نسبت به آن مؤسسه محدود نگه داریم، بلکه باید در خدمت حوزه علمیه و اسلام باشند.
ضرورت توجه به احتمال خطای نرم‌افزار «هدا»
آیت‌الله هادوی در ادامه به ضرورت توجه به احتمال خطای نرم‌افزار اشاره کرد و گفت: دوستان گمان نکنند این نرم‌افزار هر جوابی که می‌دهد درست است. شما هر سؤالی کنید، نرم‌افزار جواب می‌دهد، اما توجه داشته باشید که اشتباه می‌کند؛ به‌خصوص به دلیل محدودیتی که فعلاً در منابع دارد.
وی افزود: حتی اگر این محدودیت نیز وجود نداشته باشد، باز هم ممکن است نرم‌افزار اشتباه کند.
آیت‌الله هادوی تصریح کرد: بنابراین کسی که با این نرم‌افزار کار می‌کند، خودش باید تخصص داشته باشد. این گمان باطلی است اگر تصور کنیم با پیدا شدن این نرم‌افزار، فردا هر کسی می‌تواند درس خارج بگوید؛ نه، این‌طور نیست.
وی ادامه داد: این نرم‌افزار نیازمند راهنمایی است که اطلاعاتش از آن بسیار بیشتر باشد؛ چون اشتباه می‌کند و اشتباهات خاصی دارد که اگر کسی دانش کافی نداشته باشد، خودش نیز به اشتباه می‌افتد و نمی‌تواند متوجه شود که نرم‌افزار اشتباه کرده است.
آیت‌الله هادوی در پایان اظهار امیدواری کرد مجموعه‌های دیگر نیز به این حرکت بپیوندند تا نرم‌افزار «هدا» در آینده نزدیک بتواند از همه منابع تولیدشده در حوزه علمیه بهره‌مند شود.
این مراسم با رونمایی از محصولات فناورانه علوم اسلامی و ارائه گزارشی از فعالیت‌های انجام‌شده در حوزه پیوند علوم اسلامی، مطالعات دینی و هوش مصنوعی به پایان رسید.
..............................
پایان پیام
نظر شما