به گزارش خبرگزاری بینالمللی اهلبیت(ع) ـ ابنا ـ ریاست اطلاعات و فرهنگ طالبان در استان بامیان اعلام کرده است که روند شناسایی و جمعآوری کتابهایی را آغاز کرده که حکومت این گروه آنها را «ممنوعه» میداند.
بر اساس اعلام این اداره، برای اجرای این برنامه نشستی با حضور نمایندگان نهادهای امنیتی، استخبارات، وزارت امر به معروف و نهی از منکر، ریاست حج و اوقاف، دانشگاه بامیان و دفتر استاندار طالبان برگزار شده است.
قاری سید مصطفی صالح، رئیس اطلاعات و فرهنگ طالبان در بامیان، هدف از این اقدام را جمعآوری آثار مکتوب و فکری «مغایر با ارزشهای اسلامی» عنوان کرده است.
در اطلاعیه منتشرشده، نام کتابها، معیار دقیق ممنوعیت، محل نگهداری آثار جمعآوریشده و امکان اعتراض کتابفروشان، ناشران یا صاحبان کتابخانهها مشخص نشده است.
این ابهام در بامیان، که یکی از مهمترین مناطق شیعهنشین افغانستان است، نگرانیها را درباره جمعآوری منابع مذهبی و آموزشی شیعیان افزایش داده است؛ بهویژه آنکه در برخی فهرستهای پیشین طالبان، تعلق یک اثر یا نویسنده به مذهب شیعه، بهتنهایی بهعنوان یکی از دلایل «نامطلوب» بودن کتاب ثبت شده بود.
بخشی از یک سیاست گستردهتر
جمعآوری کتابها در بامیان اقدامی جداگانه و صرفاً محلی نیست. طالبان طی سالهای گذشته کمیتههایی متشکل از اداره اطلاعات و فرهنگ، استخبارات، امر به معروف، معارف و حج و اوقاف را برای بازرسی کتابخانهها و کتابفروشیها در استانهای مختلف ایجاد کرده است.
وزارت اطلاعات و فرهنگ طالبان در آذر ۱۴۰۲ رسماً اعلام کرده بود که یک کمیته مشابه در بغلان، پس از بازرسی کتابخانههای دولتی و خصوصی، دانشگاهها و کتابفروشیها، ۲۹ عنوان کتاب را بهدلیل آنچه «مخالفت با ارزشهای اسلامی و فرهنگ افغانی» خوانده شد، جمعآوری کرده است. ترکیب آن کمیته نیز به ساختاری که اکنون در بامیان تشکیل شده، شباهت داشت.
در مهر ۱۴۰۳، وزارت اطلاعات و فرهنگ طالبان اعلام کرد حدود ۴۰۰ کتاب از کتابفروشیها و مؤسسات انتشاراتی جمعآوری شدهاند. یکی از خبرگزاریهای بینالمللی گزارش داده بود که طالبان این آثار را مخالف «ارزشهای اسلامی و افغانی» دانسته و گفته است بهجای آنها متون مذهبی توزیع خواهد شد.
شبکه تحلیلگران افغانستان بعداً فهرستی شامل ۴۳۳ عنوان را بررسی کرد که در اکتبر ۲۰۲۴ در اختیار کتابخانهها و کتابفروشان قرار گرفته بود؛ هرچند تعدادی از عناوین در آن تکرار شده بودند. بیشتر این کتابها بهطور کامل ممنوع و شمار محدودی نیز تنها با مجوز ویژه برای پژوهش قابل استفاده اعلام شده بودند.
در سال ۲۰۲۵ نیز محدودیتها به منابع دانشگاهی گسترش یافت. بر اساس اسناد منتشرشده، طالبان استفاده از ۶۷۹ کتاب دانشگاهی را ممنوع کرد؛ از این میان، ۳۱۰ عنوان متعلق به نویسندگان یا ناشران ایرانی و ۱۴۰ عنوان نوشته زنان بود. همزمان، تدریس ۱۸ مضمون دانشگاهی از جمله برخی درسهای مربوط به حقوق بشر، زنان و نظام حقوقی افغانستان متوقف شد.
کدام آثار شیعی نامطلوب شناخته شدهاند؟
بررسی فهرستهای محلی منتشرشده از بازرسی کتابخانههای مدارس در هرات نشان میدهد که در ستون «وجه نامطلوب»، مقابل نام شماری از کتابها عبارتهایی چون «اهل تشیع»، «تشیعگرایی» و «تشیعگری» درج شده است.
این اسناد نشان میدهند که تنها محتوای سیاسی یا انتقادی کتابها مطرح نبوده، بلکه در مواردی هویت مذهبی نویسنده یا ارتباط اثر با اندیشه شیعی، مبنای نامطلوب شناخته شدن آن قرار گرفته است.
از جمله آثار مرتضی مطهری که در این فهرستها دیده میشود، میتوان به این عناوین اشاره کرد:
- «قیام و انقلاب مهدی»؛
- «اسلام و مقتضیات زمان»؛
- «آشنایی با قرآن»؛
- «معاد»؛
- «حیات اخروی»؛
- «پیامبر»؛
- «امامت و رهبری».
مقابل شماری از این آثار، بدون ارائه نقد محتوایی مشخص، تنها عباراتی مانند «اهل تشیع» یا «تشیعگرایی» نوشته شده است.
آثاری از علی شریعتی نیز در این فهرستها قرار گرفتهاند؛ از جمله:
- «کویر»؛
- «اسلام سیاسی»؛
- «فلسفه تاریخ در اسلام»؛
- «جهتگیری طبقاتی اسلام».
همچنین کتاب «اسرار عقبماندگی شرق» از آیتالله العظمی ناصر مکارم شیرازی، آثاری مرتبط با علامه مجلسی، کتابهایی در حوزه امامت، تاریخ اسلام و مطالعات قرآنی و شماری از مجلات و مجموعههای پژوهشی شیعی در میان عناوین نامطلوب دیده میشوند.
شبکه تحلیلگران افغانستان نیز در بررسی فهرست عمومی طالبان نوشته است که آثار مربوط به الهیات شیعی، بهویژه کتابهای مرتبط با اهلبیت، هدف قرار گرفتهاند. کتابهای پژوهشی درباره جامعه شیعه و هزاره افغانستان، از جمله اثری درباره واقعه عاشورا و کتاب «هزارهها» نوشته حسن پولادی، نیز با عنوانهایی مانند «موضوعات اختلافی» در فهرست ممنوعه قرار گرفتهاند.
مفاتیحالجنان و کتابهای ادعیه شیعیان
در میان اسناد محلی منتشرشده، نام «ترجمه مفاتیحالجنان» نیز دیده میشود و مقابل آن عبارت «اهل تشیع» درج شده است. مفاتیحالجنان یکی از رایجترین کتابهای دعا و زیارت در میان شیعیان است و نسخههای آن در بسیاری از مساجد، حسینیهها و منازل شیعیان افغانستان نگهداری میشود.
منابع محلی در هرات نیز پیشتر گزارش داده بودند که مأموران طالبان از مساجد شیعیان در منطقه جبرئیل، کتابهای ادعیهای مانند زیارت عاشورا، دعای کمیل و دعای فرج را جمعآوری کردهاند.
بر اساس همین گزارشها، کتابهای آموزش احکام شیعه و شیوه نماز نیز از برخی مساجد ضبط شده و در گذرگاه اسلامقلعه، کتابهایی مانند «زیارت عاشورا» و «ارتباط با خدا» از زائران بازگشته از ایران و عراق گرفته شده است. منابع گفتهاند مأموران طالبان محتوای این آثار را حاوی «شرکیات» یا مطالبی علیه صحابه خواندهاند.
با این حال، در اسناد علنی بررسیشده، نام دقیق رسالههای توضیحالمسائل مراجع مشخص شیعه بهصورت جامع منتشر نشده است. آنچه با اطمینان بیشتری قابل تأیید است، جمعآوری منابع آموزش احکام، نماز، ادعیه و مناسک شیعی است.
آیا آثار آیتالله خمینی نیز ممنوع شدهاند؟
در یکی از فهرستهای محلی هرات، عنوانی با نام «وصیتنامه امام» از علیرضا اسماعیلی و با نام مؤسسه چاپ و نشر عروج ثبت شده و دلیل نامطلوب بودن آن «اهل تشیع» عنوان شده است. این اثر ظاهراً به وصیتنامه و میراث فکری آیتالله روحالله خمینی مربوط است، اما در سند موردنظر بهعنوان تألیف مستقیم او ثبت نشده است.
برخی رسانهها نیز از قرار گرفتن آثار مرتبط با آیتالله خمینی و نوشتههای چهرههایی چون مرتضی مطهری، علی شریعتی و مرتضی آوینی در فهرستهای طالبان خبر دادهاند؛ با این حال، بهدلیل نبود یک فهرست رسمی، کامل، نمیتوان با قطعیت گفت چه تعداد از آثار آیتالله خمینی و با چه عناوینی در سطح سراسری ممنوع شدهاند.
جمعآوری منابع فقه جعفری در بامیان
این نخستینبار نیست که محدودیت بر منابع دینی شیعیان در بامیان گزارش میشود.
در سال ۱۴۰۳ گزارش شد که ریاست معارف طالبان در بامیان از مدارس خواسته است کتابهای درسی فقه جعفری را جمعآوری کنند. در دوره جمهوریت، در مناطقی که دانشآموزان شیعه اکثریت داشتند، کتابهای دینی بر مبنای فقه جعفری تدریس میشد و در دانشکده شرعیات دانشگاه بامیان نیز آموزش فقه جعفری وجود داشت.
گزارشها حاکی است که طالبان پس از بازگشت به قدرت، آموزش فقه حنفی را در ساختار رسمی دانشگاه بامیان جایگزین فقه جعفری کرده است.
آغاز طرح تازه جمعآوری کتابها، با مشارکت دانشگاه بامیان، حج و اوقاف، امر به معروف، استخبارات و نهادهای امنیتی، این نگرانی را ایجاد میکند که محدودیتها از کتابهای درسی فراتر رفته و کتابخانههای عمومی، دانشگاهی، دینی و حتی کتابفروشیهای خصوصی را در بر گیرد.
ممنوعیت کتاب یا محدودسازی یک هویت مذهبی؟
طالبان جمعآوری کتابها را اقدامی برای حفاظت از «ارزشهای اسلامی» میخواند؛ اما در اسناد منتشرشده، «اهل تشیع» و «تشیعگرایی» در کنار دلایلی مانند مخالفت با طالبان، حمایت از جمهوریت، دموکراسی، سکولاریسم و مسائل سیاسی ثبت شده است.
قرار گرفتن هویت مذهبی یک نویسنده یا محتوای شیعی یک اثر در جایگاه «وجه نامطلوب»، این نگرانی را به وجود میآورد که معیار ممنوعیت صرفاً بررسی محتوای خشونتآمیز، توهینآمیز یا غیرقانونی نیست، بلکه بخشی از میراث دینی و فکری شیعیان نیز بهعنوان محتوای مسئلهدار تلقی میشود.
این مسئله برای شیعیان افغانستان تنها به دسترسی به چند کتاب محدود نمیشود. مفاتیحالجنان، کتابهای احکام، آثار مربوط به اهلبیت، عاشورا، امامت و فقه جعفری، بخشی از زندگی مذهبی، آموزش دینی و هویت تاریخی جامعه شیعه را تشکیل میدهند.
جمعآوری این منابع از مدارس، دانشگاهها، مساجد و کتابخانهها میتواند آموزش مذهبی نسل جوان شیعه را محدود کرده و روحانیان، طلاب و خانوادهها را برای تهیه منابع اولیه دینی با مشکل روبهرو کند.
اختیار گسترده مأموران محلی
یکی دیگر از نگرانیها، نبود معیارهای روشن و نظارتپذیر برای تشخیص کتاب ممنوعه است.
شبکه تحلیلگران افغانستان گزارش داده است که فهرستهای منتشرشده نهایی و جامع نیستند و مأموران میتوانند بر اساس تشخیص خود، کتابهایی را که حتی در فهرستها نیامدهاند، جمعآوری کنند. ناشران نیز پیش از چاپ آثار باید مجوز نهادهای طالبان را دریافت کنند.
در چنین وضعیتی، عبارتهای کلی مانند «مغایر با ارزشهای اسلامی»، «مشکلات عقیدتی» یا «خلاف فقه حنفی» میتواند زمینه تفسیرهای متفاوت و سلیقهای را فراهم کند.
این خطر در مناطق شیعهنشین بیشتر است؛ زیرا کتابی که برای یک جامعه محلی منبع عادی دعا، فقه یا تاریخ مذهبی محسوب میشود، ممکن است از سوی یک کمیته محلی مغایر با قرائت رسمی طالبان تشخیص داده شود.
پیامدهای فرهنگی و اقتصادی برای بامیان
بازار کتاب در بامیان پیش از این نیز با کاهش قدرت خرید مردم، خروج استادان و فعالان فرهنگی، محدودیت فعالیت زنان، رکود نشر و کاهش برنامههای فرهنگی روبهرو بوده است.
جمعآوری کتابها میتواند زیان تازهای به کتابفروشان وارد کند؛ بهویژه اگر آنان بدون هشدار قبلی یا امکان بازگرداندن آثار به ناشر، مجبور به تحویل کتابهایی شوند که برای خریدشان هزینه کردهاند.
از سوی دیگر، نامشخص بودن عناوین ممنوعه ممکن است ناشران و فروشندگان را به خودسانسوری گستردهتر وادار کند. در چنین شرایطی، کتابفروشان احتمال دارد نهتنها آثار صریحاً ممنوع، بلکه هر کتاب مرتبط با تشیع، تاریخ معاصر، حقوق، سیاست یا نویسندگان ایرانی را از قفسهها کنار بگذارند تا با خطر بازداشت، بازجویی یا تعطیلی محل کسب مواجه نشوند.
ضرورت انتشار فهرست و معیارهای ممنوعیت
ریاست اطلاعات و فرهنگ طالبان در بامیان تاکنون توضیح نداده است که چه تعداد کتاب قرار است جمعآوری شود، این آثار از کدام مراکز گرفته خواهند شد و آیا منابع مذهبی شیعیان نیز در میان آنها قرار دارند یا خیر.
انتشار فهرست دقیق کتابها، دلایل ممنوعیت هر عنوان، مرجع صادرکننده تصمیم و سازوکار اعتراض میتواند بخشی از ابهامهای موجود را برطرف کند.
تا زمانی که این اطلاعات منتشر نشود، سابقه جمعآوری کتابهای فقه جعفری، ادعیه شیعی و آثار اندیشمندان شیعه، نگرانی درباره تبدیل شدن طرح بامیان به مرحلهای تازه از محدودسازی زندگی فرهنگی و مذهبی شیعیان افغانستان را تقویت خواهد کرد.
........................
پایان پیام/
نظر شما