خبرگزاری بینالمللی اهلبیت(ع) ـ ابنا: امام علی(علیه السلام) در فرازی از خطبه متقین در بیان اوصاف ایشان می فرماید: «پرهیزکار ضرر و زیان به همسایه نمی زند». کمترین حقی که هر فرد نسبت به انسان دارد، این است که انسان ضرر به او نرساند و از جمله، همسایه است که باید از ضرر و زیان همسایه دیگر مصون باشد، مولی علی(علیه السلام) می فرمایند: «پرهیزکار کسی است که ضرر به همسایه خود نمی رساند و نه تنها ضرر نمی رساند که این گونه پرهیزکاران به همسایه توجه و عنایت می کنند». حق همسایه همچون حق ارحام و بستگانِ نزدیک انسان است؛ زیرا هر همسایه حقی بیشتر از حق برادری اسلامی که همه مسلمانها دارند دارد و کسی که در حق او تقصیر کند و به او ضرر و زیانی رساند گناهکار و تجاوز پیشه است.
روایتی از پیامبر(صلی الله علیه و آله) آمده که فرمودند: «همسایه ها سه گروهند: گروهی سه حق دارند (حق همسایگی، حق اسلام و حق خویشاوندی) و گروهی دو حق دارند (حق اسلام و حق همسایگی) و گروهی یک حق دارند و آن کافر است که فقط حق همسایگی دارد».(۱) پیامبر(صلی الله علیه و آله) حتی برای کافر نیز حق همسایگی قرار داده اند، در جای دیگر فرمودند: (رفتار خود را با همسایه ات نیکو گردان [و حق همسایگی را اداء کن] آن وقت مؤمن هستی)؛ «اَحْسِنْ مُجاوَرَةَ مَنْ جَاوَرَکَ تَکُنْ مُؤْمِناً» (۲) مؤمن آن است که در مرحله عمل، ایمان خود را به اثبات رساند. در جای دیگر فرمودند: «مَن کَانَ یُؤمِنُ بِاللّهِ وَ الیَومِ الآخِرِ فَلَایُؤذِ جَارَهُ» (۳)؛ (کسی که به خدا و روز معاد ایمان دارد، همسایه خود را اذیت نمی کند).
خداوند در قرآن کریم می فرماید: «وَ اعْبُدُوا اللهَ وَ لَاتُشْرِکُوا بِهِ شَیْئاً وَ بِالْوَالِدَیْنِ إِحْسَاناً وَ بِذِی الْقُرْبَی وَ الْیَتَامَی وَ الْمَسَاکِینِ وَ الْجَارِ ذِی الْقُرْبَی وَ الْجَارِ الْجُنُبِ وَ الصَّاحِبِ بِالْجَنْبِ وَ ابْنِ السَّبِیلِ وَ مَا مَلَکَتْ أَیْمَانُکُمْ» (۴)؛ (خدا را عبادت کنید و هیچ چیز را شریک او قرار ندهید و به والدین [پدر و مادر] و خویشاوندان و یتیمان و مسکینان و همسایه نزدیک و همسایه دور و دوست و همنشین و واماندگان در سفر و بردگانی که مالک آنها هستید احسان کنید...).
خداوند بعد از امر به پرستش خود، دومین چیزی را که مورد اهمّیّت قرار می دهد، احسان به کسانی است که در آیه می شمارد، و از جمله آنها «اَلجَارِ ذِی القُربَی وَ الجَارِ الجُنُبِ» است. «اَلجَارِ ذِی القُربَی» یعنی همسایگان نزدیک از نظر مکانی. بعضی خواسته اند همسایگانِ خویشاوند را بگویند، ولی بعید به نظر می رسد؛ زیرا از خویشاوندان با عبارت «ذِی القُربَی» تعبیر شده است پس یا همسایگان مکانی یا همسایگانی که از نظر مذهب و دین با انسان نزدیک هستند مراد است و «اَلجَارِ الجُنُبِ»؛ یعنی همسایگان دور؛ خواه مکانی و خواه آنها که از نظر کیش و آئین و مذهب از انسان دور هستند. (۵)
و بطور کلی همه همسایگان را در برمی گیرد خواه نزدیک و خواه دور، خواه مسلمان و خواه غیر مسلمان. در تفسیر نمونه ذیل این آیه می گوید: «طبق پاره ای از روایات تا چهل خانه از چهار طرف همسایه محسوب می شوند(۶) که در شهرهای کوچک تقریباً تمام شهر را در بر می گیرد(چون اگر خانه هر انسانی را مرکز دایره ای فرض کنیم که شعاع آن از هر طرف چهل خانه باشد، با یک محاسبه ساده درباره مساحت چنین دایره ای روشن می شود که، مجموع خانه های اطراف آن را تقریباً پنج هزار خانه تشکیل می دهد، که مسلماً شهرهای کوچک بیش از این تعداد، خانه ندارند).(۷)
حق جوار و همسایگی آنقدر در اسلام مورد تأکید قرار گرفته که نبی اکرم(صلی الله علیه و آله) می فرمایند: «مَازَالَ جَبرَئِیلُ یُوصِینِی بِالجَارِ حَتَّی ظَنَنْتُ اَنَّهُ سَیُوَرِّثُهُ» (۸)؛ (جبرئیل دائماً مرا سفارش به همسایه می کرد به طوری که گمان کردم او ارث می برد). امیرالمؤمنین(علیه السلام) نیز در وقت شهادت فرمودند: «اَللّهُ اَللّهُ فِی جِیرَانِکُم فَاِنَّهُ وَصِیَّةُ نَبِیِّکُم مَازَالَ یُوصِی بِهِم حِتَّی ظَنَنّا اَنَّهُ سَیُوَرِّثُهُم» (۹)؛ (خدا را در مورد همسایگان در نظر بگیرید و نیکو همسایگی کنید، زیرا سفارش پیامبر(صلی الله علیه و آله) شما این بود و مرتب سفارش برای آنها می کرد به طوری که گمان کردیم ارث می برد) و این کلمات نشان دهنده نزدیکی حق همسایه به حق نزدیکان است؛ زیرا نزدیکان به حسب نزدیکیشان ارث می برند.
رسول گرامی(صلی الله علیه و آله) فرمودند: «حرمت و احترام همسایه بر انسان مثل حرمت و احترام مادر انسان است».(۱۰) مردی به نزد رسول گرامی(صلی الله علیه و آله) آمد و گفت: «یا رسول الله(صلی الله علیه و آله) من قصد خرید خانه کردم دستور می دهید کجا بخرم؟
در «جَهینه» یا «مزینه» یا «ثقیف» یا «قریش»، فرمودند: «اَلجَارُ، ثُمَّ الدَّارُ، اَلرَّفِیقُ ثُمَّ السفر» (۱۱)؛ (همسایه سپس خانه، رفیق سپس سفر!). مولی علی(علیه السلام) هم فرمودند: «سَلْ عَنِ الجَارِ قَبلَ الدَّارِ» (۱۲)؛ (از همسایه قبل از خانه سؤال کن!). این روایات نشان دهنده اهتمام به همسایه نیک است به طوری که اول می گوید: همسایه را بنگر سپس خانه؛ یعنی در خریدن خانه تنها موقعیت خانه و امکانات آن را در نظر نگیر؛ بلکه به همسایه آن بنگر؛ زیرا بسیاری از روحیات او ممکن است به تو منتقل شود، خانواده تو با همسایه رفت و آمد می کنند و اخلاق و روحیات آنها در خانواده شما مؤثر است.
امام سجاد(علیه السلام) در رساله حقوق خود که پنجاه حق را برای هر انسانی می شمارند، درباره حق همسایه چنین می فرمایند: «حق همسایه این است که در غیاب، [آبروی] او را حفظ کنی و در حضور، احترامش را نگه داری و در هر حال یار و مددکارش باشی، در پی عیب جوئی از او نباشی، برای پیدا کردن بدی هایش کنجکاوی نکنی، اگر تصادفاً و بدون قصد و تعقیب به عیبی در او برخوردی، باید سینه ات دژی محکم و پرده ای مستحکم باشد که با سر نیزه هم نتوان بدان راز دست یافت، اگر با کسی راز می گوید گوش مده، او را در سختیها وامگذار، در نعمت بر او رشک و حسد مبر، از خطایش بگذر، لغزشش را نادیده گیر. اگر نادانی کرد تو بردباری کن. مسالمت را از دست مده، زبان بدگویان را از او بگردان، دغل کاریِ نصیحتگو [یِ منافق] را بر او فاش گردان و با وی خوشرفتار باش!».(۱۳)
رسول گرامی(صلی الله علیه و آله) نیز می فرمایند: «اگر از تو کمک خواست یاریش کن، اگر از تو قرض خواست به او قرض بده و اگر نیازمند شد، به او برگردان [و ببخش] و اگر به او خیر رسید تبریکش گوی و اگر مریض شد به عیادتش برو و اگر مصیبتی به او رسید تعزیت و تسلیتش ده، و اگر فوت کرد به دنبال جنازه اش برو و دیوار خانه خود را طوری بلند مکن که راه باد را بر او ببندد مگر به اجازه او باشد و اگر میوه ای خریدی به او هدیه کن و اگر نکردی (به هر دلیلی بود) پنهانی به خانه ات وارد کن و مواظب باش فرزندانت بیرون نبرند که فرزندان او احساس نقص و کمبود کنند و با دود دیگ خود که پخت و پز می کنی او را اذیت مکن، مگر اینکه مقداری هم به او دهی!».(۱۴)
رسول خدا(صلی الله علیه و آله) فرمودند: «مَا آمَنَ بِی مَنْ باتَ شَبعَانَ وَ جَارُهُ طَاوِیاً مَا آمَنَ بِی مَنْ بَاتَ کَاسِیاً وَ جَارُهُ عَاریاً» (۱۵)؛ (به من ایمان نیاورده است کسی که سیر بخوابد و همسایه او شکمش گرسنه باشد و همچنین به من ایمان نیاورده است کسی که شب را به روز آورد و پوشیده باشد ولی همسایه اش بدون لباس باشد). در روایتی آمده که با همین کمکها که از زیادی غذا و خرما و برگ درخت و لباس و غیره به دیگران می کنید غضب پروردگار را خاموش می نمائید. (۱۶)
در حدیث بسیار جالب امام کاظم(علیه السلام) می فرمایند: «لَیسَ حُسنُ الجَوَارِ کَفُّ الاَذَی وَ لَکِن حُسنُ الجَوَارِ اَلصَّبرُ عَلَی الاَذَی» (۱۷)؛ (حُسن جوار و همسایگی خوب آن نیست که اذیت به او نکنی، بلکه آن است که بر اذیت های او صبر داشته باشی).(۱۸)
پی نوشت:
(۱). معراج السعادة، نراقی، ملا احمد، انتشارات هجرت، قم، ۱۳۷۷ شمسی، چاپ: پنجم، ص ۵۳۷، فصل: (حقوق همسایگان)؛ مشکاة الأنوار فی غرر الأخبار، طبرسی، علی بن حسن، المکتبة الحیدریة، نجف، ۱۳۸۵ قمری / ۱۹۶۵ میلادی / ۱۳۴۴ شمسی، چاپ: دوم، ص ۲۱۳، (الفصل العاشر فی حق الجار).
(۱۶).وسائل الشیعة، همان، ج ۱۷، ص ۲۰۹، ص ۴۹، باب (ما ینبغی للوالی العمل به فی نفسه و مع أصحابه و مع رعیته)؛ بحار الأنوار، همان، ج ۷۴، ص ۱۹۱، باب ۷ (ما جمع من مفردات کلمات الرسول ص و جوامع کلمه).
نظر شما