«کلام تاریخ» از نگاه شهید صدر؛ از عدل مطلق تا حافظه تاریخی امت

به گزارش خبرگزاری بین‌المللی اهل‌بیت(ع) ـ ابنا ـآیین نکوداشت اندیشه‌های کلامی شهید آیت‌الله سیدمحمدباقر صدر، امروز ۲۸ مهر ماه ۱۴۰۵ در قم برگزار شد. این مراسم به همت انجمن کلام اسلامی حوزه و با همکاری دانشکدگان فارابی دانشگاه تهران، پژوهشگاه شهید صدر، پژوهشگاه قرآن و حدیث و سایر مراکز علمی، با حضور جمعی از اساتید، پژوهشگران، اندیشمندان، طلاب و دانشجویان برپا شد.

حجت‌الاسلام والمسلمین مبلغی در این نشست اظهار کرد: شاید تعبیر «کلام تاریخ از نگاه آیت‌الله صدر» تاکنون در ادبیات علمی رایج به کار گرفته نشده باشد، اما واقعیت این است که برخی شخصیت‌های علمی برخلاف بسیاری که در آسمان کلیات باقی می‌مانند، به سمت جزئیات، واقعیت‌ها، تاریخ، جامعه و انسان حرکت کرده‌اند.

وی افزود: علامه طباطبایی در رأس این شخصیت‌ها قرار دارد و شهید مطهری و شهید صدر نیز به همین صورت گام برداشته‌اند. این بزرگان وقتی کلام را مطرح می‌کنند، پس از ورود به دانش کلام به سمت توسعه، تطبیق و نظریه‌پردازی بر پایه واقعیت‌های ملموس پیش رفته‌اند.

عضو مجلس خبرگان رهبری ادامه داد: انسان موجودی اجتماعی است و به تعبیر علامه طباطبایی دارای فطرت اجتماعی است. از آنجا که جامعه در تاریخ حضور دارد، نه صرفاً در یک لحظه خاص، می‌توان از «کلام انسان» به «کلام اجتماعی» و از «کلام اجتماعی» به «کلام تاریخی» انتقال یافت.

وی تصریح کرد: شهید صدر بخشی از دیدگاه‌ها و نگاه‌های علمی خود را در حوزه کلام تاریخی جای داده است. اگر فصلی تحت عنوان «کلام تاریخی» منعقد شود، می‌توان بخشی از اندیشه‌های شهید صدر را بهتر فهم کرد. گشودن چنین فصلی ضرورت دارد، زیرا بخش زیادی از اندیشه‌های شهید صدر در این حوزه می‌گنجد.

حجت‌الاسلام والمسلمین مبلغی در تعریف «کلام تاریخی» گفت: این حوزه، نوعی شناخت معرفتی است که با روش عقلی و نقلی درباره مبدأ، مقصد و قانونمندی حرکت جمعی انسان بحث می‌کند. در این نگاه، پرسش کلامی صرفاً متوجه ذات و صفات خداوند نیست، بلکه به نسبت میان سنت‌های الهی و سرنوشت انسان در تاریخ نیز معطوف می‌شود.

وی افزود: در کلام تاریخی این پرسش مطرح است که خداوند به عنوان خالق و رب، چه نظمی به حرکت تاریخی انسان می‌دهد؛ نظمی که برخی امور را امکان‌پذیر و برخی را غیرممکن می‌کند. منبع در کلام تاریخی، وحی است.

عضو مجلس خبرگان رهبری با اشاره به نظریه شهید صدر درباره کلام تاریخ گفت: این نگاه شتاب‌زده نیست؛ یعنی معنای شتاب‌زدگی این نیست که بخش‌هایی از آن دقیق نیست، بلکه قطعاً دقیق است. شتاب‌زدگی از این جهت است که شاید جامع نیست. اگر در اندیشه‌های ایشان غور بیشتری شود، چه بسا اندیشه‌های بیشتر و گسترده‌تری به شکلی منظم‌تر به دست آید.

استاد حوزه علمیه قم در تبیین دیدگاه شهید صدر درباره هدف گفت: هدف آن چیزی نیست که وقتی به پایان می‌رسد، نیروی اضافی به پایان برسد و حرکت متوقف شود. هدف باید محرک حرکت باشد و در عین حال، وقتی محقق شد، حرکت را به سکون نکشاند. هدف دقیق و درست، هدفی است متناسب با حکمت خداوند برای حرکت اجتماعی و تمدنی انسان؛ هدفی که هرچه بیشتر به آن نزدیک می‌شوید، افق‌های تازه‌تری گشوده شود.

وی افزود: شهید صدر عنوان داشته است که هدف «عدل مطلق» است. به تعبیر ایشان، عدل مطلق تمام‌شدنی نیست و همواره توان تحریک و اثرگذاری دارد.

حجت‌الاسلام والمسلمین مبلغی با اشاره به لایه دوم یعنی «مسیر حرکت» گفت: از نگاه شهید صدر، این حرکت از مرحله فطری آغاز می‌شود. انحراف امری عارضی تلقی می‌شود، نه امری ذاتی برای حرکت تاریخ؛ برخلاف کمونیست‌ها که این رویه را امری ممکن می‌دانند، شهید صدر می‌گوید این امر عارضی است و می‌تواند نباشد.

عضو مجلس خبرگان رهبری ادامه داد: شهید صدر توضیح می‌دهد که چگونه انسان دارای فطرت وحدت‌گرا، به اختلاف فرو افتاد. ایشان چند مرحله را در نظر می‌گیرد. نخست اینکه جماعت بشری خلافت خود را با وحدت آغاز کرد. دوم، مسیر شکاف در این وحدت، مسیر تفاوت توانایی‌هاست. این تفاوت‌ها به استثمار منتهی می‌شود؛ چون وقتی کسی قدرت بیشتری دارد، دیگری را استثمار می‌کند. اما ایشان تأکید می‌کند که رسیدن به استثمار امری ممکن است؛ ضروری، قطعی و جبر تاریخی نیست.

وی با اشاره به لایه سوم یعنی «شرط خروج» گفت: اگر بخواهید پل بین تفاوت و استثمار را ایجاد نکنید یا اگر ایجاد شد، فرو بریزید، شهید صدر می‌گوید ترمیم این مشکل از داخل انسان ناممکن است و باید از بیرون بیاید. در این نقطه بحث کلامی می‌شود؛ چون اگر جامعه به انحراف ساختاری افتاده باشد، نمی‌توان از انحراف بیرون آمد. بنابراین خروج از انحراف نیازمند عاملی بیرون از انسان است.

حجت‌الاسلام والمسلمین مبلغی به لایه چهارم یعنی «ضمانت اجرایی» اشاره کرد و گفت: شهید صدر در اینجا دولت را با یک نگاه تاریخی و تمدنی می‌بیند. ایشان می‌گوید دولت اسلامی با قدرت، روح و شرعیت خود شناخته می‌شود. وقتی بر کرسی فقه می‌نشینیم و از حکم اقامه دولت سخن می‌گوییم، باید توجه داشته باشیم که روح آن شرعیت است، چون اقامه حکم خدا بر زمین و تجسید نقش انسان در خلافت الهی است.

وی سپس به لایه پنجم یعنی «حامل حرکت تاریخ» پرداخت و گفت: حرکت عظیم تاریخ بر دوش امت است. اینجاست که نگاه شهید صدر به «امت» می‌رسد. ایشان به آیه قرآنی وارد می‌شود که شما امت، شهدای بر مردم هستید؛ نه گروهی از امت. چون اگر گروهی از امت شاهد باشند، با یکدیگر تخاصم پیدا می‌کنند و دیگر نمی‌توانند شاهد باشند. پس روابط میان امت باید به‌گونه‌ای باشد که بتواند شاهدیت پیدا کند.

عضو مجلس خبرگان رهبری افزود: شهید صدر می‌گوید امت باید سه ترکیب را در خود جمع کند تا بتواند حامل این رسالت باشد. ترکیب نخست «ترکیب اعتقادی» است؛ یعنی عقاید باید به فرایند ساختن تبدیل شوند. باید عقیده را آن‌قدر امتداد داد تا بنای حرکت تاریخی بر پایه آن شکل بگیرد.

وی ترکیب دوم را «ترکیب نفسی» دانست و گفت: این ترکیب، حلقه میانی است؛ جنبه عاطفی و روحی که پس از عقیده قرار می‌گیرد. ترکیب سوم «عنصر حافظه تاریخی» است. شهید صدر در اینجا نقد جدی به کسانی وارد می‌کند که چشمشان به واردات است. او می‌گوید شما امت تاریخ دارید و حافظه تاریخی دارید؛ این‌ها را فعال و زنده کنید. اینکه بخواهید از صفر شروع کنید و از این و آن بگیرید، درست نیست. این نقدی مفهومی و محتوایی است؛ نه شروع از صفر، بلکه امتداد دادن به ریشه‌ها.

.................

پایان پیام/