۲۹ آبان ۱۴۰۵ - ۰۸:۱۰
پنج اصل قرآنی برای تربیت که کمتر به آن توجه می‌کنیم

بسیاری از تلاش‌های تربیتی، تنها بر پایه سلیقه یا روش‌های علمیِ محض است، اما چرا گاهی نتیجه نمی‌دهیم؟ پاسخ در رعایت نکردن اصول بنیادینی است که ریشه در دین و واقعیت‌های انسانی دارد. از نقش لقمه حلال گرفته تا اهمیت محبوبیت، در اینجا با زیربنای واقعی تربیت آشنا خواهید شد.

خبرگزاری بین المللی اهل بیت(ع)-ابنا: حجت الاسلام قرائتی: درباره‌ی تربیت می‌خواهم صحبت کنم. هر معلمی مربی و هر مربی معلم است. درست است کارها تفکیک شده، امور تربیتی در آموزش و پرورش یک کاری می‌کند، معاونت فرهنگی در دانشگاه یک کاری می‌کند ولی هرکس مسئول تربیت است، تربیت خودش، بچه اش، خانواده‌اش، کلاس یا هر طلبه‌ای که می‌خواهد مسائل تربیتی یاد بگیرد، من یک اصولی را یادداشت کردم، بیش از پنجاه اصل است. هرچه را بتوانیم فهرست وار می‌گوییم. این می‌تواند منبع و منشأ یک کتاب باشد.


۱- استمداد از خدا در تربیت
اول کاری که باید انسان بکند از خدا کمک بگیرد. استمداد از خدا، این شرط اول است. مثل اینکه به ما می‌گویند: اول هرکاری بسم الله بگو، چون خداوند رب العالمین است. مربی اصلی خداست. ما که می‌خواهیم همکار خدا باشیم باید در پرتو نور او و هدایت او کمک کنیم. اگر او ما را هدایت نکند گاهی وقت‌ها کارهای تربیتی ما ضد تربیت می‌شود. شما یک آمپول هم می‌خواهی بزنی می‌گویند: زیر نظر پزشک باید باشد. خود شما نمی‌توانی آمپول بزنی. بسیاری از کارها به نظر ما تربیت است و حال اینکه شاید ضد تربیت باشد. لا به لای بحثم خواهم گفت، چه کارهایی می‌کنیم به هوای تربیت، این کارهای غلطی است. بعضی کارها را می‌کنیم سلیقه‌ای است، مبنا ندارد. نه مبنای علمی دارد، نه مبنای قرآنی دارد. طرف خودش فکر می‌کند این کارها را بکند تربیت می‌شود. باید خدا کمک کند. استمداد از خدا!


۲- نقش لقمه حلال در تربیت
دومین مسأله لقمه حلال است. تمام روانشناس‌ها و اساتید اخلاق و مصلحان زحمت بکشند، اگر لقمه حرام در شکم انسان باشد این لقمه حرام انسان را به فساد هُل می‌دهد. شما دیگر از امام حسین بالاتر نیستید. امام حسین(ع) روز عاشورا هرچه حرف زد، کسی گوش نداد. آخر فرمود: لقمه حرام شما را به اینجا رسانده است. شما اگر فکر پدر… یعنی انجمن اولیاء و مربیان در جلساتشان و سخنرانی‌هایشان باید توجه داشته باشند برای پدران و مادران که صحبت می‌کنند. در مورد لقمه حلال حرف بزنند. حدیث داریم «مالُ [کَسْبُ] الْحَرَامِ یَبِینُ فِی الذُّرِّیَّه» (الکافی (ط – الإسلامیه)، ج‏۵، ص۱۲۵) لقمه حرام در نسل هم اثر دارد. اصحاب کهف از خواب که بیدار شدند دنبال غذا گشتند، قرآن می‌گوید: «أَیُّها أَزْکی‏ طَعاما» (کهف/۱۹) یک غذایی تهیه کنید که حلال باشد.

لقمه حرام آدم را فاسق می‌کند. قرآن در سوره مطففین می‌گوید: «وَیْلٌ لِلْمُطَفِّفِینَ‏» (مطففین/۱) مطفف یعنی کم فروش! کم فروش یعنی لقمه حرام بخورد. وای به کم فروش‌ها! بعد می‌گوید: «إِنَّ کِتابَ الفُجَّار» (مطففین/۷) بعد از «وَیْلٌ لِلْمُطَفِّفِینَ‏» می‌گوید: «کِتابَ الفُجَّار» پرونده افراد فاجر، یعنی لقمه حرام آدم را فاجر می‌کند. بعد از «إِنَّ کِتابَ الفُجَّار» می‌گوید: «وَیْلٌ یَوْمَئِذٍ لِلْمُکَذِّبِین‏» (مطففین/۱۰) بعد آدم کافر می‌شود. سه مرحله است. لقمه حرام انسان را فاسق می‌کند. فسق و فجور انسان را به کفر می‌کشاند. این مسأله مهمی است. لقمه حلال برای بازاری‌ها و میوه فروش‌ها و آنهایی که ترازو دارند، نیست. ممکن است بنده هم مقداری که پولم می‌دهند، اگر کمتر درس بدهم و کمتر کار کنم این مسأله برای من هم پیش می‌آید. رشوه همان است. گاهی هم اسمش را رشوه نمی‌گذارند. می‌گوید: آقا به مناسبت سالگرد شما یک دسته گل برای شما آوردم. اسم رشوه نیست اما نیت رشوه است. می‌گوید: اگر من این هدیه را برایش ببرم، فردا کار ما را راه می‌اندازد. لقمه حرام، کم فروشی، رشوه، ربا که دیگر چه عرض کنم…
همه ما تحلیل اقتصادی که می‌کنیم به نفت بند هستیم و نرخ و ارز و دلار و… آیا یک نفر هست بیاید بگوید: این صندوق‌ها و این بانک‌ها چه می‌کنند؟ این پول‌ها حلال است، حرام است. از دفتر مراجع بپرسید. هرکس مقلد هرکس هست، بپرسد.


۳- تربیت، بر اساس منابع دینی
نیازهای تربیت، اول چه بود؟ استمداد از خداوند. دوم چه بود؟ لقمه حلال، سوم چه بود؟ اطلاعات.
سواد می‌خواهد، افرادی که عوام هستند، خیلی از کارها را به هوای تربیت می‌کنند حال آنکه غلط است. اطلاعات کافی! در روایات ما و در قرآن ما یکسری جاها می‌گوید: اینکه تو فکر می‌کنی نیست. قصه چیز دیگری است. «لَیْسَ‏ الْبِرُّ … وَ لکِنَّ الْبِرَّ» بر و نیکی این نیست، «و لکن البِرَّ» آن است. در روایات زیاد داریم . «لیس الشجاعه» شجاعت این نیست، شجاعت آن است. آدم خوب این نیست، آدم خوب آن است. تقوا این نیست، تقوا آن است. زهد این نیست، لیس الزهد این بل الزهد آن! این پیداست مردم در طول تاریخ مصداقش را… ما الآن به چه کسی آدم خوب می‌گوییم؟ به چه کسی حزب اللهی می‌گوییم؟ تعریف کنیم که خوبی… ملاک ما چیست؟


۴- محبوبیت، شرط لازم برای مربّی
مسأله دیگر محبوبیت است. اگر می‌خواهیم کسی را تربیت کنیم باید او ما را دوست داشته باشد. اگر کسی، کسی را دوست نداشته باشد، به حرفش گوش نمی‌دهد. این خیلی مسأله مهمی است. واقعاً مملکت ما که شاه را بیرون کردند، پای صندوق‌ها آمدند، در جبهه‌ها رفتند، اگر علاقه‌ای به امام خمینی نبود، می‌شد. شما با آئین نامه و تبصره و تشویق و اضافه کار می‌شود جبهه‌ها را پر از جوان کرد؟ آمار شهدای آموزش و پروش، دانشجوها و معلم‌ها ده‌ها هزار نفر هستند. ده‌ها هزار نفر نسل نو با معلم و مربی جبهه رفتند و خیلی‌هایشان شهید شدند و جانباز و اسیر شدند، اینها به خاطر تبصره و آئین نامه بود؟ این محبوبیت خیلی مهم است. این عشقی که مردم در اربعین میلیونی  پیاده به کربلا می‌روند با تبصره و آئین نامه است. محبوبیت مسأله مهمی است. محبوبیت هم باز دست خداست. «مَحَبَّهً مِنِّی‏» (طه/۳۹) قرآن می‌گوید: خدا باید مهر شما را در دل بنشاند. اینطور نیست که اگر شما لباست شیک باشد و منظم باشی، هی به بچه ها بگویی: دختر عزیزم، پسر عزیزم، اگر بگویی دختر عزیزم، واقعاً عزیز باشد. با تملق و چاپلوسی و خوشی زبانی نمی‌شود. این محبوبیت… «فَاجْعَلْ أَفْئِدَهً مِنَ النَّاسِ تَهْوِی إِلَیْهِمْ» (ابراهیم/۳۷) عربی‌هایی که می‌خوانم قرآن است. حضرت ابراهیم گفت: خدایا مهر اهل‌بیت مرا، مهر خانواده مرا در دلها قرار بده. «فَاجْعَلْ» قرار بده «أَفْئِدَهً مِنَ النَّاسِ» دل مردم را «تَهْوِی إِلَیْهِمْ» طوری که دلها هوای آن بشود. این محبوبیت است.


خیلی از من پرسیدند: مثلاً دخترم، پسرم، عروسم، برادرم، دامادم، خواهرم، چنین و چنان است. چه کنم؟ به او گفتم، می‌گویم: شاید دوستت ندارد. شما ببین این پسرت به چه کسی علاقه دارد. ممکن است امور تربیتی حرف بزند گوش ندهد. ولی مسئول ورزش حرف بزند، گوش بدهد. به مسئول ورزش بگو: آقا من مسئول امور تربیتی هستم. ولی حرف مرا… شما را بیشتر دوست دارد. حالا که شما را بیشتر دوست دارد، شما به او بگو. این مهم است که چه کسی بگوید. افرادی هستند محبوبیت دارند وقتی به مردم می‌گویند: کمک کنید، مردم کمک می‌کنند. افرادی هستند محبوبیت ندارند، هرچه حرف می‌زنی کسی کمک نمی‌کند. این محبوبیت یک اصل است. قرآن یک آیه دارد می‌گوید: اگر می‌خواهید محبوب شوید، خودتان درست شوید مهر شما در دلها می‌نشیند. آیه‌اش را بخوانم. بعضی از آیات قرآن به قدری آسان است که فارس‌ها هم می‌فهمند.
«ان الذین آمنوا» معنا کنید. «وَ عَمِلُوا الصَّالِحاتِ سَیَجْعَلُ‏ لَهُمُ الرَّحْمنُ وُدًّا» (مریم/۹۶) اگر ایمان داشته باشی کارهایت درست شود، مهر تو در دلها می‌نشیند. «سَیَجْعَلُ‏ لَهُمُ الرَّحْمنُ وُدًّا»


۵- سابقه نیک، مؤثر در تربیت
مسأله‌ی دیگر سابقه است. اینکه کسی بگوید: ما این را از قدیم می‌شناسیم. این را سابقه‌اش را داریم. حرف این اثر دارد. چگونه حرف ما اثر کند؟ سابقه‌ات چقدر است؟ سابقه مهم است. اگر یک پیرمرد مجتهدی، مرجعی مثل آیت الله بهجت به یک دختر جوان بگوید: عزیزم، اثرش مثبت است و همه فامیل خوشحال می‌شوند. اما اگر یک طلبه جوان به یک دختر جوان بگوید: عزیزم، دادگاه ویژه روحانیت او را می‌گیرد. کلمه عزیزم یک کلمه بیشتر نیست تا چه کسی بگوید.
یکوقت امام می‌گوید: آمریکا هیچ غلطی نمی‌تواند بکند، رویش حساب می‌کنند. اما گاهی وقت‌ها یک کسی یک چیزی می‌گوید که سابقه‌اش را داریم. این سابقه خیلی مهم است. قرآن در مورد سابقه، یک آیه‌اش را همه شما حفظ هستید. تا من بگویم، باقی‌اش را می‌خوانید. «وَ السَّابِقُونَ‏ السَّابِقُونَ، أُولئِکَ الْمُقَرَّبُون‏» (واقعه/۱۰ و ۱۱) این را حفظ هستید. یک آیه دیگر هم هست، می‌گوید: «فَقَدْ لَبِثْتُ‏ فِیکُمْ عُمُراً» (یونس/۱۶) پیغمبر فرمود: من یک عمری در میان شما بودم. چه ضعفی از من سراغ دارید؟ چون پیغمبر اسلام حتی برای بت پرست‌ها می‌گفتند: محمد امین! یعنی پاکی او… سابقه…


۶- عامل بودن مربی به توصیه‌های تربیتی
مسأله دیگر عامل بودن مربی به گفته‌های خود است. این اثر دارد. شرطش نیست یعنی لازم نیست وقتی می‌خواهم بگویم: سیگار نکش، خودم هم سیگار نکشم. ممکن است خودم هم سیگاری باشم. باز هم وظیفه من است بگویم: پسر تو سیگار نکش! من غلط کردم ولی تو غلط نکن. نهی از منکر شرطش این نیست که شما خودت عمل کنی، شرط فقهی‌اش نیست ولی شرط عملی‌اش هست. اگر خودت اهل عمل نباشی اثر نمی‌کند. قرآن آیاتی دارد برای کسانی که می‌خواهند تربیت کنند ولی خودشان اهل عمل نیستند. فکر می‌کنم این را بعضی از شما حفظ باشید. «لِمَ تَقُولُونَ‏ ما لا تَفْعَلُون» (صف/ ۲) تو خودت عمل نمی‌کنی، چرا می‌گویی؟ آیه دیگر می‌گوید: «أَ تَأْمُرُونَ‏ النَّاسَ بِالْبِرّ وَ تَنْسَوْنَ أَنْفُسَکُمِْ» (بقره/۴۴) تو سفارش به خیر می‌کنی و خودت اهل خیر نیستی. اینکه مردم بفهمند «أُولئِکَ هُمُ‏ الصَّادِقُونَ‏» (حجرات/۱۵) این راست می‌گوید. یک خاطره هست شاید شنیده باشید و شاید نشنیده باشید.


در جبهه‌ها که برده می‌گرفتند هر برده‌ای هنر داشت، گران تر بود. مثلاً برده بنا، نجار، خیاط، یک کسی رفت برده بخرد، دید یک برده خیلی گران است. گفت: این چه هنری دارد که می‌خواهد حق فنی بگیرد. گفتند: ایشان تشنه شناس است. یعنی نگاه به کسی بکند می‌گوید: این تشنه است. این یک چیز نویی بود و یک آدم پولداری هم آمد این را خرید. یک غذایی درست کرد. غذای چرب و شور و سر سفره هم آب نگذاشت. مسئولین کشوری و لشگری هم دعوت کرد. مهمانی مفصل، سر سفره هم آب نگذاشت. همینطور که غذا می خوردند یکی یکی تشنه شدند. گفت: ببخشید یک لیوان آب، نگاهشان می‌کرد می‌گفت: دروغ می‌گوید. از آن طرف سفره هی می‌گفتند: آب، آب! گفت: اینها جو سازی می‌کنند. من تشنه شناس هستم. تو خرج من کردی، پول خرج من کردی. یک نفر گفت: مرگ بر تشنه شناس! خودش بلند شد و لیوان را برداشت و بیرون رفت. گفت: این تشنه بود! اینکه نشسته و می‌گوید: آب، تشنه نیست. اگر راست می‌گوید باید تکان بخورد.


چند جلسه قبل یکبار گفتم. گفتم: کارمندهای دولت، اینهایی که ظهر می‌روند نماز می‌خوانند در اداره این جزء دینشان نیست.  اذان می‌گویند نروی نماز بخوانی لو می‌روی. اگر غروب در خانه هستی، صدای اذان را شنیدی، غروب مسجد رفتی، این نماز غروبت علامت دینت است. نه نماز ظهرت! در نماز جمعه اسم امام زمان را می‌برند به احترام بلند می‌شوی. بعضی‌ها از امام حسن مجتبی بلند می‌شوند. این پیداست پایش درد گرفته است. دنبال یک بهانه می‌گشت که بلند شود. اینها مهم است. اگر در حرم امام رضا را بوسیدی، درهای طلایی را بوسیدی و درهای چوبی را نبوسیدی، پیداست امام رضا را با طلاهایش دوست داری. اگر درهای امام رضا چوبی باشد نمی‌بوسی. اگر به همه یکسان سلام کردی…


گاهی وقت‌ها مرا در خیابان می‌بینند به عنوان یک شیخ سلام می‌کنند. سلام علیکم! می‌گوید: این قرائتی نبود؟ همان قرائتی که در تلویزیون است؟ مثل اوست. شاید او باشد. می‌آید جلو نگاه می‌کند. حاج آقا ببخشید شما آقای قرائتی هستید؟ می‌گویم: بله. سلام علیکم! می‌گویم: سلام اولی درست است. سلام اولی برای خدا بود، سلام دومی به خاطر تلویزیون! البته سلام دومی را هم می‌شود حمل بر صحت کرد، چون مثلاً از تلویزیون یک چیزی از ما شنیده و حق معلمی بر گردنش داریم. اینها فرق می‌کند...

برگرفته از سایت درس هایی از قرآن

برچسب‌ها

نظر شما

شما در حال پاسخ به نظر «» هستید.
captcha