جمعیت کشورهای فارسی‌زبان و اهمیت خط تاجیکی در جهان فارسی

به گزارش خبرگزاری بین‌المللی اهل‌بیت(ع) ـ ابنا ـ کشورهای فارسی‌زبان با پیوندهای عمیق تاریخی، فرهنگی و زبانی، بخش مهمی از جغرافیای فرهنگی جهان اسلام و منطقه آسیای غربی و مرکزی را تشکیل می‌دهند. سه کشور اصلی فارسی‌زبان یعنی ایران، افغانستان و تاجیکستان، در مجموع بیش از ۱۴۸ میلیون نفر جمعیت دارند؛ ظرفیتی چشمگیر که می‌تواند نقش زبان فارسی را در تعاملات منطقه‌ای و حتی بین‌المللی تقویت کند.

جمعیت و جایگاه کشورهای فارسی‌زبان

ایران با جمعیتی حدود ۹۲ میلیون و ۸۵۰ هزار نفر، پرجمعیت‌ترین کشور فارسی‌زبان است و نقشی محوری در تولید، حفظ و گسترش میراث علمی، ادبی و رسانه‌ای زبان فارسی ایفا می‌کند.

افغانستان با جمعیتی بالغ بر ۴۴ میلیون و ۴۹۹ هزار نفر، دومین کشور فارسی‌زبان به‌شمار می‌رود که زبان فارسی (دَری) یکی از زبان‌های رسمی و پرکاربرد آن است و بخش بزرگی از جامعه به این زبان تکلم می‌کند.

تاجیکستان نیز با حدود ۱۰ میلیون و ۸۹۲ هزار نفر جمعیت، سومین کشور فارسی‌زبان جهان است که زبان فارسی تاجیکی به‌عنوان زبان رسمی، جایگاهی اساسی در هویت ملی و فرهنگی این کشور دارد.

کارشناسان فرهنگی بر این باورند که این ظرفیت جمعیتی قابل توجه می‌تواند زمینه‌ساز گسترش همکاری‌های فرهنگی، علمی و رسانه‌ای میان کشورهای فارسی‌زبان شود و زبان فارسی را به‌عنوان یک سرمایه تمدنی مشترک بیش از پیش برجسته سازد.

هم‌زمان با ۲۱ فوریه، روز جهانی زبان مادری، توجه به زبان‌ها و خطوط بومی بیش از هر زمان دیگری اهمیت یافته است. در این میان، زبان فارسی تاجیکی به‌عنوان یکی از شاخه‌های زنده زبان فارسی، نمونه‌ای روشن از تداوم فرهنگی در ورای مرزهای سیاسی است.

فارسی تاجیکی؛ زبان مشترک با خطی متفاوت  

فارسی تاجیکی که در تاجیکستان و بخش‌هایی از ازبکستان رواج دارد، از نظر واژگان و ساختار زبانی به فارسی ایران بسیار نزدیک است و برای فارسی‌زبانان به‌راحتی قابل درک است. با این حال، تفاوت اصلی این زبان در خط نوشتاری آن است.  

در تاجیکستان، فارسی تاجیکی با الفبای سیریلیکِ اصلاح‌شده نوشته می‌شود که به آن «خط تاجیکی» می‌گویند.

آشنایی با خط تاجیکی در متن روزمره  

برای نمونه، واژه‌ی «آدم» در خط تاجیکی به‌صورت Одам نوشته می‌شود که در آن حرف О о صدای «آ» را نشان می‌دهد.  

واژه‌ی «انار» به‌شکل Анор نوشته می‌شود و حرف А а بیانگر صدای «ا» است.  

در کلمه‌ی Лола (لاله)، حرف Л л همان صدای «ل» فارسی را دارد و در Нон (نان)، حرف Н н صدای «ن» را می‌رساند.  

واژه‌ی Мор به معنای «مار» با حرف М м و Рама (رمه) با Р р نوشته می‌شود.

در خط تاجیکی، صداهای «ش» و «خ» نیز به‌روشنی بازتاب یافته‌اند؛ برای مثال Шона (شانه) با Ш ш و Хона (خانه) با Х х نوشته می‌شود.  

برای نمایش صدای «او»، دو شکل وجود دارد: Дуд (دود) با У у که «او»ی کوتاه است و Нўр (نور) با ў ў که «او»ی بلند را نشان می‌دهد.

برخی حروف، چند حرف فارسی را پوشش می‌دهند؛ مانند С с در Сол (سال) که معادل «س»، «ص» و «ث» است، یا З з در Замон (زمان) که صدای «ز»، «ذ»، «ض» و «ظ» را در بر می‌گیرد.  

حروف К к در Коса (کاسه)، В в در Кова (کاوه)، Д д در Дандон (دندان) و П п در Парвиз (پرویز) نیز از پرکاربردترین حروف این خط هستند.

در واژه‌هایی مانند Гулдон (گلدان)، Бобо (بابا)، Офтоб (آفتاب)، Ғала (غله) و Қалам (قلم)، حروف Г г، Б б، Ф ф، Ғ ғ و Қ қ به‌خوبی آواهای فارسی را بازنمایی می‌کنند.  

همچنین حروف خاصی مانند Ч ч در Чашма (چشمه)، Ҷ ҷ در Ҷамила (جمیله)، Ҳ ҳ در Ҳабиб (حبیب) و Ж ж در Манижа (منیژه) نشان می‌دهد که خط تاجیکی برای پوشش آواهای فارسی به‌دقت بومی‌سازی شده است.

برای واکه‌ها نیز تمایز دقیقی وجود دارد؛  
Ин (این) با И и صدای «ای» کوتاه،  
Зебоӣ با Ӣ ӣ صدای «ای» بلند،  
Дарё با Ё ё صدای «یا»،  
Ягонагӣ با Я я «ی» با فتحه،  
و Юсуф با Ю ю صدای «یو» را نشان می‌دهد.  
در واژه‌ی Шеър نیز علامت Ъ ъ نقش نمایان‌گر صدای «ع» را دارد.

چرا یادگیری خط تاجیکی مهم است؟

شناخت خط تاجیکی به فارسی‌زبانان امکان می‌دهد بدون واسطه به رسانه‌ها، کتاب‌ها، شعر و اسناد فرهنگی تاجیکستان دسترسی پیدا کنند. این خط نه یک مانع، بلکه پلی است برای درک عمیق‌تر گستره‌ی زبان فارسی.

روز جهانی زبان مادری یادآور آن است که تنوع در خط و گویش، نشانه‌ی گسست نیست؛ بلکه جلوه‌ای از پویایی زبانی است. خط تاجیکی یکی از روشن‌ترین نمونه‌های این پویایی در جهان فارسی‌زبان به‌شمار می‌رود.

نگارش و تدوین: محمود لطفعلی‌خانی

..............................

پایان پیام/ ۲۶۸