به گزارش خبرگزاری اهلبیت(ع) _ ابنا _ کتاب «مضامین و مقاصد سورههای قرآن» منتشر شد:
از مضمون تا مقصود؛ درنگی در جهانبینی سورههای قرآن
این کتاب، ترجمه و تعلیقاتی بر جلد نخست کتاب «بصائر ذویالتمییز فی لطائف الکتاب العزیز» اثر مجدالدین فیروزآبادی، در بخش مقاصد و اهداف سورههای قرآن کریم است که توسط فرزین حبیبزاده و علیاصغر لک انجام شده و در ۲۵۶ صفحه به همت انتشارات نگارش شرق در تهران به چاپ رسیده است.
واضح و مبرهن است که قلمرو دعوت پیامبر اکرم (ص) محدود به مخاطبان و معاصران خویش نبوده و مخاطب آیین محمدی، نوع انسان در هر زمان و مکان است. از آنجا که آیات فراوانی در قرآن کریم، دین اسلام را دینی جاودانی و جهانشمول معرفی کردهاند، ضروری است که معارف و آموزههای این کتاب وحیانی به عموم انسانها در سراسر عالم شناسانده شود. نخستین گام در عملیساختن این امر خطیر، آشنا ساختن نسل امروز با «مضامین و مقاصد سورههای قرآن کریم» است. در راستای این هدف، کتاب «مضامین و مقاصد سورههای قرآن» ترجمه و منتشر شده است.
نویسنده کتاب، مجدالدین فیروزآبادی، چهرهای شناختهشده در مطالعات اسلامی و قرآنی، بهویژه در دانش لغت و فرهنگنامهنویسی در طول تاریخ علوم اسلامی و ایرانی است. نام فیروزآبادی بیش از هر چیز با اثر ارزشمند و کمنظیر او در عرصه زبانشناسی و فرهنگنامهنویسی، یعنی «قاموسالمحیط» شناخته میشود. وی حافظهای بسیار قوی داشت و همین امر موجب شد در سن هفتسالگی قرآن را حفظ کند. بزرگانی، از جمله سخاوی، شاگرد فیروزآبادی، درباره او نوشتهاند که هر روز پیش از خواب، دویست سطر مطلب حفظ میکرد. فیروزآبادی علاقه شدیدی به گردآوری کتابهای خطی، نفائس و دستنوشتههای کهن داشت و نسخههای خطی ارزشمند و گرانقیمت را خریداری میکرد. او پس از سفرهای طولانی علمی، در زبید یمن ساکن شد و مورد تکریم و تعظیم حاکم آن خطه قرار گرفت و منصب ریاست امور قضایی به او محول شد. حافظ شیرازی نیز در یکی از قطعات خود از او به نیکی یاد میکند:
به عهد سلطنت شاه شیخ ابواسحاق
به پنج شخص عجب ملک فارس بود آباد
نخست پادشهی همچو او ولایتبخش
که جان خویش بپرورد و داد عیش بداد
دگر مربّی اسلام شیخ مجدالدین
که قاضیای به از او آسمان ندارد یاد
کتاب شریف «بصائر ذویالتمییز فی لطائف الکتاب العزیز»، یکی از کتابهای جامع و مفصل در شناخت علوم و موضوعات مختلف قرآنی و تفسیری است و ضمن آنکه از مجموعههای علوم قرآن به شمار میرود، از مهمترین آثار در حوزه «وجوه و نظایر» نیز هست که مراجعه به آن، کمک شایانی به تفسیر و فهم صحیح واژههای قرآنی میکند.
این اثر، از آن جهت که متضمن نقد، تحلیل و استدلال است و جنبه نقل و گردآوری در آن کمرنگتر است، از آثار کمنظیر در عرصه علوم قرآنی، تفسیر و دانش وجوه و نظایر به شمار میآید. اما نباید از یاد برد که این کتاب، اثری اختصاصیِ صرف در زمینه وجوه نیست و مؤلف بیش از آنچه در کتابهای وجوه وجود دارد، به بیان مطالب در آن پرداخته است.
یکی از محققان در بیان تفاوت روش راغب اصفهانی با فیروزآبادی در تفسیر واژگان مینویسد: «کار راغب از کار فیروزآبادی، با غلبه صبغه زبانی بر تفسیر راغب و غلبه صبغه تفسیریِ فراگیرِ لفظ در کار فیروزآبادی ـ که همه ابعاد معناشناختی و کاربردی و جوانب آن را فرا میگیرد ـ متفاوت است. دیدگاه فیروزآبادی به معنای لفظ، فراگیرتر و عمیقتر از دیگر کتابهای وجوه است که تنها به وجوه و معانی خاص آن پرداختهاند و در ضمن، روش ایشان در بررسی معنا نیز با آنها متفاوت است.»
مطالب اصلی کتاب بصائر بر حسب ترتیب سورهها تنظیم شده است و مؤلف در هر سوره، به ترتیب، نه موضوع را بررسی و بیان کرده است:
۱. محل نزول سوره
۲. تعداد آیات، کلمات و حروف سوره
۳. اختلاف قاریان در تعداد آیات
۴. مجموع فواصل سوره
۵. نام یا نامهای سوره
۶. مقصود و محتوای سوره
۷. ناسخ و منسوخ در سوره
۸. آیات متشابه در هر سوره
۹. فضیلت هر سوره
مؤلف پس از بیان مقاصد و اهداف ۱۱۴ سوره قرآن، در بخش پایانی مجلد نخست به دستهبندی آیات قرآن بر اساس محتوا و مضمون میپردازد و مینویسد: از این مجموع آیات، هزار و ششصد آیه در قصص انبیا، هزار و دویست آیه در شرایع ایمان، هزار و بیست آیه در توحید و صفات، هزار آیه در ترتیب ولایتها، چهارصد آیه در رقیه (تعویذ) و دفع آفات، چهارصد آیه در انواع معاملات، صد آیه در عذر گناه عاصیان، صد آیه در ضمان روزی مخلوقات، هفتاد آیه در جهاد با غُزاة (جنگجویان)، پنجاه آیه در آنچه به قصد مکه و عرفات مربوط میشود و باقیمانده آیات در احکام نکاح و طلاق زنان شوهردار است.
یکی از ویژگیهای برجستهای که مؤلف در سراسر کتاب رعایت کرده، اختصار در بیان است؛ بهنحوی که در شرح و توضیح مضامین و اهداف برخی سورهها، از سه یا چهار سطر بیشتر فراتر نمیرود. به عبارتی، این بخش از کتاب مصداق سخن «خَیرُ الکلامِ ما قَلَّ و دَلَّ» است و نویسنده با کمترین عبارات، بیشترین معانی را به خواننده انتقال میدهد. به بیان دیگر، کتاب بصائر از این نظر شایسته توجه است که در مجلد نخست و بخش مقاصد سوره، مؤلف کوشیده است اهداف و مضامین سورهها را روشن و در عین حال کوتاه بیان کند؛ بهعبارتی، مؤلف جایی که اطاله نابجا بوده، راه ایجاز برگزیده و جایی که ایجاز مخلّ بوده، از تطویل و تفصیل پرهیز نکرده است.
نکته دیگر درباره این اثر، شیوه نگارش نویسنده است که حاکی از ظرافت و رعایت آهنگ جملات و کلمات در آن است. به عنوان نمونه، نویسنده در بیان مقصود سوره ذاریات، از آنجا که جملات را با وزن «فعاله» ختم میکند، در مواردی برای آنکه جمله خود را با این سجع به پایان برساند، کلمات را جابهجا میکند یا از دستور زبان عربی عدول میکند و این سجع را به کار میبندد.
شیوه جالب و بکر دیگری که فیروزآبادی در طرح مضامین و مقاصد سور قرآنی به کار میگیرد، ذکر آیه یا آیات پایانی هر سوره مرتبط با کلام در پایان بیانات خود با عبارت «بقوله» یا «فی قوله» است. به عنوان نمونه، درباره سوره مبارکه انسان مینویسد:
«معظم مقصود السّورة: بیان مُدّة خِلقة آدم، وهدایة الخَلْق بمصالحهم، وذکر ثواب الأَبرار، فی دار القرار، وذکر المِنّة علی الرّسول صلَّی الله علیه وسلَّم وأَمره بالصّبر، وقیام اللَّیل، والمِنَّة علی الخَلْق بإِحکام خَلْقهم، وإِضافة کلِّیّة المشیئة إِلی الله، فی قوله: «یُدْخِلُ مَن یَشَاءُ فِی رَحْمَتِهِ وَالظَّالِمِینَ أَعَدَّ لَهُمْ عَذَابًا أَلِیمًا» (انسان/۳۱).»
اینکه فیروزآبادی از تعبیر «بصائر» در عنوان کتاب استفاده کرده و مفرد آن، یعنی کلمه «بصیرت»، را در عنوان بحث هر سوره ذکر میکند، ناظر به این مطلب است که خواننده با درک قلبی صحیح و معرفت تام و کامل در آیات قرآن بنگرد و بیندیشد. مؤلف با تکرار این عنوان در آغاز بحث هر سوره، خواننده را با آگاهی، بینش، معرفت و درک قلبی عمیق، به مطالعه کتاب دعوت میکند.
نکته آخر اینکه در این کتاب تلاش شده است با نگاهی نظاممند، پیوند میان مضامین آیات و مقصد محوری هر سوره بررسی و تبیین شود؛ رویکردی که در امتداد مباحث تفسیر موضوعی و مطالعه ساختارمند سورهها، افق تازهای در مطالعات قرآنی میگشاید. مؤلف کوشیده است تصویری منسجم از هندسه معنایی هر سوره ارائه دهد و زمینهای برای تدقیق بیشتر در حوزه علوم و معارف قرآنی فراهم سازد. این کتاب میتواند منبعی ارزشمند و قابل استفاده برای طلاب، دانشجویان، پژوهشگران حوزه تفسیر و علاقهمندان به مطالعات قرآنی باشد که به دنبال درک عمیقتر و جامعتر از اهداف، مقاصد و ساختار سوره به سوره قرآن کریم هستند.
............
پایان پیام
نظر شما