معبدِ نور و منبرِ رسانه؛ تلاقی «هیات»، «آیین» و «عکس زیارتی» در امتداد تمدن رضوی

خبرگزاری اهل‌بیت(ع) ابنا:

تقویم به روزهای پایانی صفر رسیده است؛ روزهایی آمیخته با شمیم سوزناک روضه‌ها، طنین طبل‌ها و سنج‌ها، و قدم‌های خسته‌ای که در امتداد جاده‌ها خود را به آستان خورشید طوس، حضرت علی بن موسی الرضا علیه السلام  می‌رسانند. در این میعادگاه سالانه، دو نهاد بی‌بدیل هویت ایرانی ـ اسلامی یعنی «هیات» و «عکاسی زیارتی» به هم می‌رسند؛ یکی صدایی رسا برای هزاره جدید و دیگری، قابی ماندگار که سند دلدادگی و شناسنامه تصویری چندین نسل از مردم این سرزمین است.امروز در عصر پلتفرم‌های دیجیتال و پدیده جهانی‌شدن، بازخوانی نسبتِ میان این آیین‌های اصیل و رسانه‌های نوین، ضرورتی است برای حفظ هویت ملی و پیشگیری از استحاله فرهنگی جامعه.

هیات؛ کهن‌ترین شبکه اجتماعی و رسانه زنده هزاره جدید

در جهان امروز که رسانه‌های نوین و شبکه‌های مجازی با سرمایه‌گذاری‌های نجومی در پی مهندسی افکار عمومی و ترویج الگوهای دین‌گریزند، «هیات» همچنان به عنوان یکی از منظم‌ترین و بااصالت‌ترین تشکل‌های مردمی خودنمایی می‌کند. هیات فراتر از یک مجلس سوگواری، یک نهاد اجتماعی کامل و پایگاهی برای تربیت، همدلی، تعاون و سیاست‌گذاری مردمی است.

اگر روزگاری رسانه‌های یک‌سویه و سنتی نظیر منبر و مداحی به‌تنهایی پیام‌رسان بودند، امروز در عصر «موج سوم رسانه‌ها»، هیات‌های نوین باید به رسانه‌هایی دوسویه، اقناعی و مجهز به سواد رسانه‌ای بالا تبدیل شوند. هیاتِ امروز باید پاسخگوی شبهات نسل جدید و پناهگاه دغدغه‌های مادی و معنوی آنان باشد تا بتواند در برابر هجمه‌های هرم‌وار رسانه‌های بیگانه، از مرزهای عقیدتی و هویتی جامعه صیانت کند.

قاب‌های نقره‌ای؛ شناسنامه تصویری ارادت یک ملت

در کنار شور جاری در هیات‌ها، هیچ پدیده‌ای مانند «عکس زیارتی» نتوانسته است شهد شیرین و حلاوت عبادت را در حافظه جمعی ما ابدی کند. نگاهی گذرا به عکس‌های سیاه‌وسفید و فوری قدیمی بر دیوار خانه‌های اجدادی یا آلبوم‌های خانوادگی، ما را به روزگاری می‌برد که عکس یادگاری با گنبد طلا، سوغات باارزش هر سفر معنوی بود.فریادهای صمیمیِ کودکان و نوجوانان خراسانی که زائران را به عکاس‌خانه‌های سنتی اطراف حرم فرامی‌خواندند، بخشی از آداب زیارت بود. این عکس‌ها که روی پرده‌های منقش به تصاویر حرم، آهوی پناه‌آورده و صحنه‌های مرتبط با سرگذشت امام رضا علیه السلام ثبت می‌شدند، ارزش‌های اخلاقی و حسِ حضور در محضر امر قدسی را به دوردست‌ترین نقاط کشور منتقل می‌کردند. این سنت تصویری، اگرچه امروز در قالب «سلفی»ها و عکس‌های دوربین‌های هوشمند بازآفرینی شده، اما روح و جوهره اصلی خود را که همان پیوند قلبی با امام معصوم است، حفظ کرده است.

 عکاسی آیینی؛ تبلور «شور هیاتی» در «شعور هنری»

عکاسی زیارتی و ثبت تصاویر اعتاب مقدسه، زیرمجموعه‌ای از عکاسی آیینی هستند. آیین‌ها در حقیقت رفتارهای مقدسی هستند که روابط میان افراد جامعه را با پدیده‌های فرامادی برقرار می‌کنند و به زندگی روزمره معنا می‌بخشند.در ایام شهادت امام رضا علیه السلام و دهه آخر صفر، عکاسی آیینی وظیفه‌ای سنگین‌تر بر دوش دارد. این سبک از عکاسی، صرفاً ثبت فیزیکی مراسم عزاداری نیست؛ بلکه به تصویر کشیدن ارزش‌های اخلاقی نظیر ایثار، جوانمردی، صله‌رحم، اطعام نذری و پیوند نسل‌هاست. عکاس آیینی با ثبتِ لحظه شکفتنِ یک دعا یا پیوند پرمهر خادمان و زائران، پلی میان زمان مقدس آیین و فضای روزمره جامعه برقرار می‌سازد.

هنر دینی؛ نه شعارزدگی، که تجلی آرمان‌های انسانی

هم عکاسی آیینی و هم خدمات رسانه‌ای هیات‌ها، زیر چتر مفهوم والای «هنر دینی» معنا پیدا می‌کنند. هنر دینی، آن‌گونه که رهبر شهید به‌زیبایی تبیین فرموده‌اند، به معنای قشری‌گری و تظاهر ریاکارانه نیست؛ بلکه هنری است که مجسم‌کننده آرمان‌های اسلام نظیر عدالت، سعادت، تقوا و کرامت انسانی باشد:«هیچ لزومی ندارد که در محاوره سینمایی یا در تئاتر، نام و یا شکلی که نماد دین است، وجود داشته باشد تا حتماً دینی باشد؛ نه، شما می‌توانید در باب عدالت، رساترین سخن را در هنرهای نمایشی بیاورید، در این صورت به هنر دینی توجه کرده‌اید.»

عکاسی زیارتی و قاب‌بندی‌های پر از خلوص زائران در هیات‌ها و حرم‌های مطهر، تجلی عینی همین هنر دینی است؛ هنری که در خدمت شهوت، خشونت و ابتذال نیست، بلکه شخصیت، شجاعت و هویت اصیل ایرانی ـ اسلامی را بازتاب می‌دهد.

از کار جهادی تا فناوری‌های خلاق؛ افق پیش‌روی هیات و رسانه

برای پویایی این مسیر در عصر جدید، دو گام اساسی پیش روی فعالان فرهنگی، اصحاب رسانه و جوانان است:ورود شرکت‌های دانش‌بنیان و خلاق: حل چالش‌های روزآمدِ هیات‌ها (در حوزه‌های رسانه، مهندسی، خدمات، حمایت‌های اجتماعی و مددکاری) با تکیه بر فناوری‌های نرم و علوم اسلامی.عمل به بیانیه گام دوم انقلاب: بهره‌گیری از ظرفیت عظیم ۳۶ میلیون جوان زیر ۴۰ سال کشور برای ترویج معنویت، اخلاق، اخلاص و جهاد علمی در بسترهای آیینی.ادبِ هیاتی و نیت خالصانه‌ای که پیشینیان و پیرغلامان در کارها داشتند (مانند وضو گرفتن هنگام و عکاسی یا تولید اثر هنری)، برکت مادی و معنوی کار را دوچندان می‌کند و این همان الگویی است که باید به نسل جدید عکاسان و فعالان رسانه‌ای منتقل شود.

فرجام سخن: گوشی‌های هوشمند شما، قلم‌های نوری امروزند

تقابل میان اسلام‌گرایی و ایران‌گرایی افراطی، شیطنتی رسانه‌ای است؛ چرا که در گفتمان اصیل ایرانی، «اسلام و ایران» دو مؤلفه جدایی‌ناپذیر از یک هویت واحد ملی‌اند. نذری‌های محلی، هیات‌های پرشور و عکس‌های یادگاری حرم رضوی، همگی شاهدی بر این پیوند عمیق تمدنی هستند.در این ایام حزن‌انگیز پایان صفر، از نسل جدید، هنرمندان جوان و فعالان فضای مجازی دعوت می‌کنیم که از پوسته بیرونی و سلفی‌های سطحی عبور کرده و با ابزارهای نوین چندرسانه‌ای، عمقِ آیین‌ها، کرامت زائران پیاده و حماسه حضور مردم را به تصویر بکشند. گوشی‌های در دست شما، ابزارهای جهاد تبیین و قلم‌های نوری عصر جدیدند؛ با آن‌ها قاب‌هایی بسازید که نسل‌های آینده نیز مانند ما، با دیدنشان طعم شیرین ایمان و زیارت را با تمام وجود حس کنند.

مهدی توکلیان/ عکاس و روزنامه نگار و کارشناس رسانه 

..............................

پایان پیام/ ۲۶۸