سه نسخه قرآنی برای پایان دادن به قهرهای طولانی

خبرگزاری بین المللی اهل بیت(ع)_ابنا:  سکوتی که فریاد است تصور کنید در خانه‌ای سکوت برقرار است. نه دعوایی شده، نه حرف تندی رد و بدل شده. فقط یکی از دو نفر، از صبح، جواب سلام را با سر تکان دادن داده و بعد، دیوار سکوت را بالا برده است. طرف مقابل در بهت و حیرت فرو می‌رود: «چه کردم؟» و او هم اگر صادق باشد، در پاسخ به خودش می‌گوید: «نمی‌دانم.» این همان نقطه‌ای است که  آن را «سکوت تنبیهی» یا «دیوارکشی عاطفی» می‌نامد [1]؛ رفتاری که به ظاهر آرام است، اما در باطن، خشونتی خاموش علیه پیوند انسانی محسوب می‌شود.

واکاوی «قهرهای بی‌نام»

قهرهای بی دلیل از دو منظر است: آنچه در ذهن و روان انسان می‌گذرد، و آنچه متن مقدس اسلام برای جلوگیری از این فروپاشی خاموش ارائه می‌دهد.

بخش اول: روانشناسی قهر بی‌دلیل

 «سکوت تنبیهی» نوعی «مخالفت غیرمستقیم» است؛ رفتاری که در آن فرد به جای بیان شفاف نارضایتی، از ابزار سکوت، قطع تماس چشمی و پاسخ ندادن استفاده می‌کند. پژوهش ها در سال‌های ابتدایی ازدواج نشان می‌دهد که زوجین اغلب در موقعیت‌های تنش‌زا، سکوت و «قهرهای طولانی» را به عنوان راهبردی برای اجتناب از تعارض به کار می‌برند و ترجیح می‌دهند احساسات منفی خود را سرکوب کنند [2].

نکته تأسف‌بار اینجاست که این رفتار نه تنها طرف مقابل را تغییر نمی‌دهد، بلکه رضایت از رابطه را به طور قابل توجهی کاهش می‌دهد [3]. چرا فردی که خودش از این سکوت رنج می‌برد، دست به چنین کاری می‌زند؟ چهار عامل اصلی را برای این پدیده شناسایی شده است:

«طرد عاطفی»، «سکوت تنبیهی»، «بی‌توجهی سیستماتیک» و «محرومیت از پاسخگویی». «سکوت تنبیهی» به عنوان یکی از مؤلفه‌های اصلی دیوار سکوت معرفی شده است .  در واقع  قهر بی‌دلیل، اغلب ابزاری برای «آزمایش میزان تعهد طرف مقابل» یا واکنشی به «دلبستگی اجتنابی» است. فردی که از عمق تعهد شریک زندگی‌اش مطمئن نیست، به جای پرسیدن مستقیم، سکوت می‌کند تا واکنش او را بسنجد. یافته‌های پژوهشی نشان می‌دهد که بایکوت عاطفی با «دلبستگی اجتنابی» و الگوی «تقاضا-کناره‌گیری» همبستگی مثبت قوی دارد. این یک دور باطل خطرناک است: سکوت، برای آزمودن عشق، خودش به تیشه‌ای برای تخریب همان عشق تبدیل می‌شود.

ریشه دیگر، ناکامی در «نام‌گذاری نیاز» است. فرد قهرکننده اغلب از خودش هم نمی‌داند دقیقاً چه می‌خواهد. آیا او به توجه نیاز دارد؟ به احترام؟ به اطمینان از اینکه اولویت است؟ وقتی این نیازها در ذهن شفاف نیستند، به زبان هم درنمی‌آیند [4]. در نتیجه، فرد به جای گفتن «من به توجه نیاز دارم»، سکوت می‌کند و منتظر می‌ماند تا طرف مقابل، خودش معجزه‌آسا نیاز او را کشف کند.

بخش دوم: سه آیه، سه درس برای شکستن سکوت

قرآن کریم، رابطه زوجین را نه یک میدان جنگ، بلکه بستری برای «سکون» و «مودت» توصیف می‌کند. در مواجهه با تعارض، به جای تجویز سکوت مخرب، سه راهبرد مشخص ارائه می‌دهد:

آیه اول: اصل «معاشرت به معروف» و مرزبندی با سکوت مخرب

خداوند می فرماید: «وَ عَاشِرُوهُنَّ بِالْمَعْرُوفِ»«و با آنان [زنان] به شایستگی و نیکی رفتار کنید.» این آیه، قاعده طلایی هر رابطه‌ای را تعیین می‌کند: «معروف».آیه نشان می‌دهد که «معاشرت به معروف» در تقابل با «رفتار ضراری» (آسیب‌رسان) قرار دارد.

در پژوهش ها با استناد به متون فقهی، «ضرار» را به معنای «ضرر» و «حرج» تفسیرشده و نتیجه گرفته‌اند که هر رفتاری که موجب ضرر و تنگنا شود، از دایره معروف خارج است [5].سکوت تنبیهی و ترشرویی، دقیقاً مصداق رفتار ضراری است و نه تنها با این فرمان سازگار نیست، بلکه یک تحلیل روانشناختی-قرآنی نیز تأیید می‌کند که «قهر» به عنوان «سلاح سرد» در زندگی مشترک، پایه‌های اعتماد را در سکوتی وهم‌آور به ورطه فروپاشی می‌کشاند [6].

آیه دوم: راهکار «حکمیت» برای شکستن دیوار سکوت

خداوند می فرماید: «وَ إِنْ خِفْتُمْ شِقَاقَ بَیْنِهِمَا فَابْعَثُوا حَکَمًا مِّنْ أَهْلِهِ وَ حَکَمًا مِّنْ أَهْلِهَا إِنْ یُرِیدَا إِصْلَاحًا یُوَفِّقِ اللَّهُ بَیْنَهُمَا» «و اگر از جدایی میان آن دو بیم داشتید، داوری از خانواده شوهر و داوری از خانواده زن برگزینید. اگر [این دو داور] قصد اصلاح داشته باشند، خداوند میان آن دو توافق برقرار می‌کند.» وقتی سکوت و قهر، ارتباط را به بن‌بست می‌کشاند، قرآن «میانجی‌گری» را پیشنهاد می‌کند. تفسیر نمونه این سازوکار را «تشکیل محکمه صلح خانوادگی» می‌نامد که در آن داورانی از دو خانواده برای «بررسی علل و جهات ناسازگاری و فراهم نمودن مقدمات صلح» انتخاب می‌شوند [7].

«حکمیت در خانواده» به عنوان یک «نهاد حقوقی و اجتماعی» مستقل معرفی  شده است که هدف آن «اصلاح» میان زوجین در هنگام بروز اختلاف و بحرانی‌شدن آن است [8].

آیه سوم: اولویت «صلح» بر «قهر»

خداوند می فرماید: «وَ إِنِ امْرَأَةٌ خَافَتْ مِنْ بَعْلِهَا نُشُوزًا أَوْ إِعْرَاضًا فَلَا جُنَاحَ عَلَیْهِمَا أَنْ یُصْلِحَا بَیْنَهُمَا صُلْحًا وَ الصُّلْحُ خَیْرٌ» «و اگر زنی از سرکشی یا روی‌گردانی شوهرش بیم داشته باشد، گناهی بر آن دو نیست که با یکدیگر صلح کنند؛ و صلح بهتر است.» این آیه مستقیماً به وضعیتی اشاره دارد که یکی از طرفین در حال «اعراض» (روی‌گردانی) است. قرآن به جای تشویق به مقابله به مثل یا فرو رفتن در قهر متقابل، «صلح» را به عنوان «خیر» معرفی می‌کند.

مطالعه تفسیری  با محوریت آیه ۱۲۸ سوره نساء نشان می‌دهد که «صلح» در این آیه به معنای مسالمت و سازش از روی ضعف نیست، بلکه به معنای مصالحه‌ای عاقلانه و عزتمندانه است [9]. همچنین بر «صلح» به عنوان «خیر» تأکید شده است [10]. این آیه به ما می‌آموزد که حتی زمانی که نشانه‌های سردی و فاصله را در طرف مقابل می‌بینیم، می‌توان با پیش‌قدم شدن در گفت‌وگو، مسیر آشتی را هموار کرد. قهر بی‌دلیل، دقیقاً نقطه مقابل این «صلح» است.

بخش سوم: از قهر بی‌نام تا گفت‌وگوی نام‌دار

راهکار عملی برای رهایی از «قهرهای بی‌نام» در سه گام خلاصه می‌شود:

۱. نام‌گذاری احساس به جای محکوم کردن طرف مقابل. به جای جمله مخرب «تو اصلاً منو نمی‌فهمی»، جمله سازنده «من الان احساس می‌کنم دیده نمی‌شوم و این برایم سخت است» را جایگزین کنید [11].

۲. تبدیل «قهر» به «مکث». قبل از فاصله گرفتن، یک جمله کوتاه بگویید: «من الان خیلی ناراحتم و نمی‌تونم درست حرف بزنم. یک ساعت وقت می‌خوام آروم بشم، بعد برمی‌گردم و حرف می‌زنیم.» این جمله، سکوت را از «تنبیه» به «استراحت» تبدیل می‌کند [12].

۳. استفاده از اصل «حکمیت» در بن‌بست‌ها. وقتی چند بار تلاش برای گفت‌وگو شکست خورد، از یک فرد مورد اعتماد و بی‌طرف (مشاور یا بزرگ‌تر دلسوز) برای میانجی‌گری کمک بگیرید [13].

بنابراین قهرهایی که نه من می‌دانم چرا و نه او، در واقع فریادهای خاموشی هستند که در اتاق‌های بی‌زبان رابطه طنین می‌اندازند. روانشناسی می‌گوید این سکوت، آزمایشی ناکارآمد برای سنجش عشق است که خودش عشق را فرسوده می‌کند [14]. قرآن اما مسیر دیگری نشان می‌دهد: مسیر «معاشرت به معروف» [15]، «حکمیت» [16] و «صلح» [17]. پیام نهایی روشن است: رابطه‌ای که در آن حرف زده نشود، حتی اگر پر از سکوت هم باشد، خالی است. شکستن سکوت، نه نشانه ضعف، بلکه عالی‌ترین شکل «معاشرت به معروف» و پیش‌درآمد هر «صلحی» است که قرآن آن را «خیر» می‌نامد.

 پی‌نوشت‌:

1. «یک شکنجه خانگی به نام قهر»: تحلیل روانشناختی سکوت طولانی‌مدت به عنوان «سلاح سرد» در زندگی مشترک. خبرگزاری فارس (farsnews.ir).

2. مطالعه کیفی الگوهای ارتباطی زوجین در سال‌های ابتدایی ازدواج: راهبردهای اجتناب از تعارض. مقاله پژوهشی، پایگاه نشریات علمی دانشگاه تهران (jwdp.ut.ac.ir).

3.همان

4.ساخت و اعتباریابی مقیاس بایکوت عاطفی همسر (SEBS): شناسایی مؤلفه‌های طرد عاطفی، سکوت تنبیهی، بی‌توجهی سیستماتیک و محرومیت از پاسخگویی. فصلنامه یافته‌های نوین در علوم اجتماعی، علوم تربیتی و روانشناسی (sepjr.ir).

5.سیدحسینی، سعید و محمدجعفری، رسول. (۱۴۰۲). واکاوی مفهوم «معاشرت به معروف» در آیه ۱۹ سوره نساء و نقش آن در تکالیف حقوقی زوجین. پژوهش‌های قرآنی، دوره ۲۸، شماره ۴ (jqr.isca.ac.ir).

6.«یک شکنجه خانگی به نام قهر»: تحلیل روانشناختی سکوت طولانی‌مدت به عنوان «سلاح سرد» در زندگی مشترک. خبرگزاری فارس (farsnews.ir).

7.مکارم شیرازی، ناصر. تفسیر نمونه، ذیل آیه ۳۵ سوره نساء (محکمه صلح خانوادگی). کتابخانه دیجیتال مدرسه فقاهت (lib.eshia.ir) و پایگاه تفسیر نمونه (makarem.ir)

8.مرتضوی، سیدمحمود. (۱۴۰۳). تحلیلی دیگر در ماهیّت استقلالی «حکمیّت در خانواده» با تأکید بر آیه ۳۵ سوره نساء و قوانین ایران. خانواده در آیینه فقه (fka.journals.miu.ac.ir).

9.نریمانی، زهره. مطالعه تفسیری واژگان «صلح» و «سَلم» در قرآن کریم با محوریت آیه ۱۲۸ نساء و تکیه بر نقد تفاسیر. پرتال جامع علوم انسانی (ensani.ir).

10.فیش‌های تفسیری مرتبط با آیه ۱۲۸ سوره نساء (صلح به عنوان خیر). پایگاه اطلاع‌رسانی دفتر حفظ و نشر آثار حضرت آیت‌الله خامنه‌ای (farsi.khamenei.ir).

11.ساخت و اعتباریابی مقیاس بایکوت عاطفی همسر (SEBS): شناسایی مؤلفه‌های طرد عاطفی، سکوت تنبیهی، بی‌توجهی سیستماتیک و محرومیت از پاسخگویی. فصلنامه یافته‌های نوین در علوم اجتماعی، علوم تربیتی و روانشناسی (sepjr.ir).

12.مطالعه کیفی الگوهای ارتباطی زوجین در سال‌های ابتدایی ازدواج: راهبردهای اجتناب از تعارض. مقاله پژوهشی، پایگاه نشریات علمی دانشگاه تهران (jwdp.ut.ac.ir).

13.مرتضوی، سیدمحمود. (۱۴۰۳). تحلیلی دیگر در ماهیّت استقلالی «حکمیّت در خانواده» با تأکید بر آیه ۳۵ سوره نساء و قوانین ایران. خانواده در آیینه فقه (fka.journals.miu.ac.ir).

14.ساخت و اعتباریابی مقیاس بایکوت عاطفی همسر (SEBS): شناسایی مؤلفه‌های طرد عاطفی، سکوت تنبیهی، بی‌توجهی سیستماتیک و محرومیت از پاسخگویی. فصلنامه یافته‌های نوین در علوم اجتماعی، علوم تربیتی و روانشناسی (sepjr.ir).

15.سیدحسینی، سعید و محمدجعفری، رسول. (۱۴۰۲). واکاوی مفهوم «معاشرت به معروف» در آیه ۱۹ سوره نساء و نقش آن در تکالیف حقوقی زوجین. پژوهش‌های قرآنی، دوره ۲۸، شماره ۴ (jqr.isca.ac.ir).

16.مرتضوی، سیدمحمود. (۱۴۰۳). تحلیلی دیگر در ماهیّت استقلالی «حکمیّت در خانواده» با تأکید بر آیه ۳۵ سوره نساء و قوانین ایران. خانواده در آیینه فقه (fka.journals.miu.ac.ir).

17.فیش‌های تفسیری مرتبط با آیه ۱۲۸ سوره نساء (صلح به عنوان خیر). پایگاه اطلاع‌رسانی دفتر حفظ و نشر آثار حضرت آیت‌الله خامنه‌ای (farsi.khamenei.ir)

فیروزه دلداری (پژوهشگر، فعال رسانه، فضای مجازی)