به گزارش خبرگزاری اهل بیت(ع) ـ ابنا ـ در میان اسناد تاریخی آستان مقدس حضرت فاطمه معصومه سلاماللهعلیها، سند برجایمانده از تشکیلات خدمتی آستان مقدس فاطمی نشان میدهد که در گذشته منصب «علمداری» در این آستان شریف، در شمار مناصب خدماتی مهم و بهصورت موروثی برقرار بوده است. مجموع اسناد و شواهد نشان میدهد که دستکم در نیمه نخست قرن چهاردهم قمری، منصب علمداری در آستان مقدس فاطمی خدمتی شناختهشده، دارای ثبت اداری و برخوردار از مقرری بوده و در مواردی بهصورت موروثی در اختیار خاندانهای مشخصی قرار داشته است. سند مذکور از معدود شواهدی است که بهروشنی به وجود چنین خدمتی در ساختار خادمان آستان اشاره میکند و میتواند در بازسازی نظام خدماتی و آیینی آستانهای شیعی در دورههای قاجار و پهلوی اهمیت ویژهای داشته باشد. در این یادداشت اسنادی به بازخوانی، بررسی و تبیین محتوای سندنویافته به سال ۱۳۵۰ق. و دیگر اسناد مرتبط با شغل یا منصب «علمداری آستانه» خواهیم پرداخت و با ماهیت و شرح وظایف و کارکرد این شغل آیینی آشنا خواهیم شد.
- بررسی و تبیین اسناد مرتبط با علمداری آستانه
بر اساس سند موجود (در ابعاد۱۷.۵۰در۲۲ سانتیمتر) در آرشیو مرکز اسناد آستان مقدس فاطمی که با شناسه ۱۰۸۲۶۰۱ نگهداری می شود؛ سیدحسن کلانتر که به «علمدار آستانه مقدسه» شهرت داشته، طی عریضهای به «سید محمدباقر الحسینی متولیباشی» متولی آستان مقدس اعلام میکند که سالها در منصب علمداری مشغول خدمت بوده و در قبال آن حقوق دریافت میکرده است. وی در این درخواست توضیح میدهد که با فراخوانی مدارک شغلی خدام آستان در آن دوره (در جریان ساماندهی امور اداری در دوره پهلوی اول)، به جستوجوی اسناد خدمت خود پرداخته اما مدرکی در اختیار نیافته و تنها مستند موجود، موروثی بودن این خدمت در خاندان او است. از اینرو از متولی آستان فاطمی تقاضا میکند که در صورت صحت مطلب، مراتب را تأیید کرده تا در دفتر آستانه مقدسه ثبت شود.
متولی وقت آستان نیز در پاسخ، با نگارش تعلیقهای در حاشیه سند، انتساب موروثی این منصب به سیدحسن را تأیید کرده و چنین مینویسد: «خدمت علمداری آستانه مقدسه بالوراثه با مرتضوی انتساب آقا سید حسن است و در کتابچه شغل و حقوق او ثبت است. بتاریخ ۲۶ شهر جمادیالثانیه ۱۳۵۰. محمدباقر الحسینی، متولیباشی»
در حاشیه بالای سند نیز عبارت تأییدی دیگری دیده میشود که صحت متن و حاشیه را گواهی میکند: «بسم الله الرحمن الرحیم. مراتب مزبوره متناً و هامشاً مطابق با اصل اصیل است. حرره النجفی القمی» که در کنار آن مهر و نام «محمد بن محمدحسین» ثبت شده است.
نکته قابل توجه در پایین سند، درج عبارتی اداری است: «راجع به آقا حسن بیگدلی – ۱۹۳ لیست – ۱۵۵ دوسیه». به نظر میرسد این عبارت اشارهای به پرونده یا فهرست اداری مرتبط با فردی به نام حسن بیگدلی باشد که احتمالاً با منصب علمداری یا صاحب این منصب ارتباط داشته است؛ هرچند برای روشن شدن دقیق این نسبت، نیاز به بررسی اسناد تکمیلی وجود دارد.
بررسی دیگر اسناد موجود نشان میدهد که منصب علمداری آستان مقدس فاطمی سابقهای دستکم تا دوره قاجار دارد. در چند سند مالی آستان به خط سیاق، از صاحبان این منصب یاد شده است. از جمله در سندی مربوط به دخل و خرج آستان در سال ۱۳۰۴ق، نام میرزا حسین علمدار با مواجب «چهار تومان و هشت قران» ثبت شده است. این سند در کتابچهای با عنوان «دستورالعمل جمع و خرج موقوفات متعلقه سرکار فیضآثار حضرتمعصومه سلاماللهعلیها» مورخ ۲۵ شوال ۱۳۰۴ق درج شده و مهر «حسین الرضوی» نیز در آن دیده میشود. سند مذکور در ۳۲ برگ با شناسه ۱۰۸۲۵۶۲ در مرکز اسناد آستان مقدس ثبت و نگهداری می شود.
همچنین در سند «لیست حقوق نقدی خدام والامقام سنه لوی ئیل ۱۳۰۷ (قمری) » که در ۲۱۶ ردیف، مناصب و مشاغل و میزان مواجب خدام، به صورت جدول تنظیم کرده است. ردیف ۱۹۵ را میزان حقوق «علمدار آستانه» اختصاص داده است: (ردیف ۱۹۵): آقای آقاحسن (فرزند) مرحوم سیدحسین (شغل) علمدار آستانه (بنچه) ۲۰ قران (نقدی) ۱۶۰ قران (امضا) [سجع مهر:] حسن الرضوی. در «کتابچه جمع و خرج موقوفات آستانه مقدسه سال ۱۳۱۰ هجری قمری» که با شناسه ۱۱۸۰۷۲۹ (سند سیاقی در ۱۸ صفحه) مرکز اسناد آستان ثبت و نگهداری می شود، نیز از شغل علمداری و میرزا حسن علمدار نامبرده شده است.
در سند دیگری از اسناد جمع و خرج دیوانی، نام میرزا حسن علمدار با مقرری «دو تومان و سی و چهار من» در فهرست مستمریبگیران آستان آمده است؛ مستمریای که از سوی دیوان اعلی برای صاحبمنصبان و خدام آستان برقرار بوده و تاریخ آن به سال ۱۳۳۴ق بازمیگردد. همچنین در سندی دیگر نیز نام آقا حسن علمدار در صورت تقسیم مستمری دولتی خدام آستان مقدس حضرت معصومه سلاماللهعلیها دیده میشود. این سند با مهر «حسن الرضوی» و تاریخ شانزدهم شعبان سال ۱۳۴۳ق تنظیم شده است.
در سند ۱۱ برگی «لیست حقوق خدام و کارکنان آستانه» متعلق به پهلوی دوم نیز از علمدار آستانه به عنوان یکی از فهرست ۲۱۴ نفره خادمان و صاحب منصبان آستان در دوره تولیتی سیدابوالفضل تولیت نامبرده شده است. این سند با شناسه ۱۰۸۰۸۷۷ در آرشیو مرکز اسناد ثبت و نگهداری می شود.
مجموع این اسناد نشان میدهد که منصب علمداری در آستان مقدس فاطمی نهتنها دارای پیشینهای دستکم از دوره قاجار بوده، بلکه در دورههای بعد نیز استمرار داشته و غالبا به صورت خدمت موروثی در میان خاندانهای خادم منتقل میشده است. سند حاضر از این جهت اهمیت دارد که بهطور مستقیم به این جنبه موروثی اشاره کرده و تصویری روشنتر از ساختار خدماتی و اداری آستان مقدس حضرت فاطمه معصومه سلاماللهعلیها در سدههای اخیر ارائه میدهد.
- ماهیت و شرح وظایف شغل علمدار
با توجه به عنوان شغلی «علمدار» و با در نظر گرفتن ساختار تشکیلاتی اعتاب و آستانهای مقدس شیعی در گذشته، میتوان ماهیت این منصب را تا حد زیادی بازشناسی کرد؛ هرچند اسناد موجود معمولاً فقط به عنوان شغل و مقرری اشاره میکنند و کمتر به شرح وظایف تصریح می کند. . اما از تحلیل محتوای اسناد مرتبط، قرائن تاریخی، آیینی و مقایسه با آستانهای مشابه (بهویژه حرم امام رضا علیه السلام) میتوان چند کارکرد و وظیفه اصلی برای این منصب در آستان مقدس فاطمی در نظر گرفت:
۱. نگهداری و حمل «علم»های آستان فاطمی: مهمترین وظیفه علمدار احتمالاً حفظ، نگهداری و حمل علمها و بیرقهای رسمی آستان بوده است. در سنت آستانهای شیعی، «علم» نماد آیینی مهمی است که در مناسبتهای مذهبی، بهویژه محرم و عاشورا، ایام سوگواری اهلبیت (ع)، برخی آیینهای زیارتی یا تشریفاتی از آن استفاده میشد. علمدار مسئول آمادهسازی، بیرون آوردن، حمل و بازگرداندن این علمها بوده است.
۲. حضور تشریفاتی در آیینها و دستههای مذهبی: در بسیاری از شهرهای مذهبی ایران، آستانها در مراسم عمومی مانند دستههای عزاداری محرم یا مراسم خاص مذهبی شرکت میکردند. در این موارد، علمدار آستانه علم ویژه و رسمی حرم را در پیشاپیش دسته حمل میکرد. یا مسئول همراهی و نظمدهی تشریفاتی آن بود. این وظیفه جنبه نمادین و نمایندگی آستان در فضای شهر مقدس قم داشت.
۳. نگهداری از اشیای آیینی وابسته: علمدار مسئول نگهداری از تجهیزات آیینی مرتبط با علم نیز بوده است؛ مانند: بیرقها و علمها، پایهها و چوبهای علم، پارچهها و پوششهای مخصوص، و دیگر لوازم مورد استفاده در مراسم سوگواری. در آستان فاطمی، این وسایل در خزانه حرم یا اتاق خاصی نگهداری میشد. امروزه برخی از این وسایل مرتبط با «علمداری» در موزه فاطمی نگهداری می شود. قدمت این آثار به جای مانده، صفوی، قاجاری و پهلوی است.
۴. ایفای نقش در نظم آیینی داخل حرم فاطمی: در برخی آستانها، علمدار علاوه بر حمل علم، در مراسم رسمی داخل حرم نیز نقش تشریفاتی داشت؛ مانند: حرکت در پیشاپیش برخی مراسم، حضور در آیینهای خاص حرمی و زیارتی، همراهی با متولی یا جلوداری خدام در مراسم رسمی.
۵. جایگاه تشکیلاتی در میان خدام: از متن سند مذکور چند نکته مهم درباره جایگاه این منصب فهمیده میشود: برای آن حقوق مشخص تعیین شده بود. در کتابچه شغل و حقوق خدام ثبت شده بود. میتوانست موروثی باشد. این ویژگیها نشان میدهد که علمداری یک منصب رسمی در ساختار خدمتگذاری آستان فاطمی بوده، نه اینکه یک نقش آیینی موقت و غیر رسمی باشد.
۶. پیوند با سنتهای عزاداری قم: با توجه به پیشینه و جایگاه قم به عنوان شهر آیینی و وجود دستههای عزاداری قدیمی، علمدار آستان احتمالاً در ارتباط با هیئتهای عزاداری مرتبط با حرم مطهر فاطمی، آیینهای محرم در حرم، یا حرکت علم ویژه حرم در شهر مقدس قم نیز نقشی داشته است.
- پرچم داری و علمداری نمادی از واقعه کربلا
با توجه به جایگاه «علم» در فرهنگ آیینی شیعه، منصب علمداری در آستان مقدس فاطمی را میتوان گونهای «پرچمداری رسمی آستان» دانست. در سنت سوگواری شیعی، علم نمادی از وفاداری و ایثار و یادآور پرچمداری حضرت ابوالفضل العباس(ع) در واقعه عاشورا است؛ از همین رو حمل و نگهداری آن در آیینهای مذهبی همواره از جایگاه و منزلتی ویژه برخوردار بوده است. بر این اساس، ثبت عنوان «علمدار» در اسناد و کتابچه مشاغل آستانه نشان میدهد که نگهداری و حمل این نماد آیینی در گذشته بهعنوان خدمتی رسمی تعریف شده و شخص علمدار در مراسم مذهبی و تشریفات آیینی حرم حضور فعال و اثرگذار داشته است. همچنین موروثی بودن این منصب میتواند نشاندهنده اهمیت نمادین این مسئولیت و اعتماد نهادی به حامل آن در میان خدمتگزاران آستان فاطمی باشد.
در روزگار حاضر، سنت برداشتن «علم» یا «علامت» به شیوه رایج گذشته از سوی حرم مطهر فاطمی رسماً کنار گذاشته شده و بسیاری از آثار و اشیای آیینی قدیمی که در این آیینها به کار میرفت، بهعنوان میراث تاریخی به موزه آستان مقدس منتقل شده است. با این حال، نمادهای مشابهی همچون پرچمها، کتیبهها و نشانههای آیینی همچنان در مراسم و آیینهای حرم جایگاه نمادین و قدسی خود را حفظ کردهاند و در مناسبتهای مختلف مذهبی بهکار گرفته میشوند.
در اعیاد مذهبی و ایام شهادت حضرات ائمه اطهار(علیهمالسلام) نیز، تعویض و اهتزار پرچمهای شادی یا عزا بر فراز گنبد مطهر حضرت فاطمه معصومه(سلاماللهعلیها) جلوهای نمادین از استمرار سنت «علمداری آستانه» به شمار میآید. در این میان، به نظر میرسد آیین سالانه «اهتزار پرچم عزای حسینی» بر فراز گنبد شریف فاطمی در آستانه ماه محرم الحرام را بتوان روشنترین مصداق کارکرد نمادین علمداری آستان در دوره معاصر دانست؛ آیینی که پس از پیروزی انقلاب اسلامی شکل منظمتر و رسمیتری یافته و بهنوعی جایگزین سنتهای پیشین علمداری شده است.
این مراسم معنوی هر ساله با حضور تولیت آستان، خادمان بارگاه نورانی حضرت فاطمه معصومه(علیهاالسلام)، جمعی از مسئولان و مدیران شهر مقدس قم و به همت خادمان فرهنگی و حرمی برگزار میشود. در این آیین، پرچم عزای حسینی بر فراز گنبد مطهر برافراشته میشود و آغاز رسمی ایام سوگواری محرم در حرم بانوی کرمت اعلام میگردد. از این منظر، این آیین استمرار نمادین سنت علمداری در آستان فاطمی و جلوهای از محوریت این حرم اهل بیت (علیهمالسلام) در اعلام و گسترش شعائر عاشورایی در شهر قم و حتی در گستره ایران اسلامی به شمار میآید.
در جمعبندی باید گفت که از سند سال ۱۳۵۰ق چند نکته قطعی درباره ماهیت منصب علمداری بهدست میآید: علمداری خدمتی رسمی در ساختار آستان بوده و در اسناد اداری از جمله «کتابچه شغل و حقوق» ثبت شده است؛ این منصب دارای حقوق معین بوده و بهصورت موروثی انتقال مییافته و صاحب آن با عنوان «علمدار آستانه مقدسه» شناخته میشده است. در متن سند یادشده شرح وظایف علمدار تصریح نشده است؛ با این حال، با توجه به جایگاه آیینی «علم» در فرهنگ مذهبی شیعه و نیز با اتکا به قرائن تاریخی، اسناد موجود و سنتهای رایج در آستانهای مقدس، میتوان چنین احتمال داد که منصب علمداری در آستان مقدس حضرت فاطمه معصومه(علیهاالسلام) وظایفی چون نگهداری و حفاظت از علمها و بیرقهای رسمی آستان، حمل علم و پرچم در مراسم مذهبی و آیینی، حضور تشریفاتی در دستههای سوگواری و آیینهای مرتبط با حرم، نگهداری تجهیزات آیینی مربوط به علم و پرچم، و مشارکت در تشریفات مذهبی آستان در شهر قم را در بر میگرفته است. به بیان دیگر، علمدار مسئول بخشی از تشریفات و نمادهای آیینی مناسبتهای مذهبی در آستان مقدس فاطمی بوده است. در ساختار امروزی آستان فاطمی، این وظایف عمدتاً در قالب واحدهای تشریفات و امور مراسم میان چند خادم یا بخش مختلف تقسیم شده و دیگر بهصورت منصبی مستقل، موروثی و رسمی دیده نمیشود. با این همه، از آنجا که «علم» در فرهنگ سوگواری شیعه یادآور پرچمداری حضرت ابوالفضل العباس(ع) در حماسه کربلا است، سنتهایی چون اهتزار پرچمهای عزا و شادی بر فراز گنبد مطهر فاطمی را میتوان جلوهای نمادین از تداوم همان معنا و کارکرد تاریخی «علمداری آستانه» در روزگار معاصر دانست.
- تصویر سند:
- بازخوانی سند:
۱۴ شهر جمادی الثانیه ۱۳۵۰
مقام منیع تولیت جلیله عظمی
این بنده آقا سید حسن کلانتر شهره علمدار آستانه مقدسه سالها است به این خدمت علمداری منصوب و حقوق در ازاء این خدمت دریافت داشته. حال که مدارک خدمات هر یک از خدّام والامقام را خواسته اند، این بنده تفحص کردم مدارک خدمت موجود ندارم فقط خدمت موروثی است استدعا مینمایم هر گاه مراتب معروضه صدق است دستخط فرموده در دفتر آستانه مقدسه ثبت نمائید.
[حاشیه سمت راست: ] خدمت علمداری آستانه مقدسه بالوارثه با مرتضوی انتساب آقا سید حسن است.در کتابچه شغل و حقوق او ثبت است. به تاریخ ۲۶شهر جمادی الثانیه ۱۳۵۰
محمد باقر الحسینی متولی باشی
[حاشیه بالای سند:] بسم الله الرحمن الرحیم مراتب مزبوره متناً و هامشاً مطابق با اصل اصیل است. حرره النجفی القمی [سجع مهر: ] محمد ابن محمد حسین
راجع به آقا حسن بیگدلی
نظر شما