خبرگزاری بین المللی اهل بیت(ع)_ابنا: «عزت، حکمت و مصلحت» سه کلیدواژه‌ای هستند که در اندیشه‌ی راهبردی رهبر فقید انقلاب اسلامی، آیت‌الله العظمی سید علی خامنه‌ای، به عنوان اصول بنیادین سیاست خارجی جمهوری اسلامی ایران مطرح شده‌اند. این سه اصل که برگرفته از آموزه‌های اصیل اسلامی و عقلانیت سیاسی است، نه تنها چارچوب دیپلماسی ایران را تعیین می‌کند، بلکه به عنوان عواملی کلیدی در تحقق «وحدت» - اعم از وحدت ملی و وحدت امت اسلامی - نقش محوری ایفا می‌کنند.
عزت؛ بنیاد وحدت و نفی دیپلماسی التماسی
رهبر شهید در تبیین معنای «عزت» فرموده‌اند: «عزت»، نفی «دیپلماسی التماسی چه در کلام و چه در محتوا» و پرهیز از چشم دوختن به حرف و تصمیم مقامات کشورهای دیگر است.(1) ایشان تکیه نکردن بر اصول در سیاست خارجی را خلاف عزت و باعث تذبذب دانسته‌اند.(2)
ارتباط عزت با وحدت در این است که تا زمانی که یک جامعه به عزت نفس ملی و استقلال رأی نرسد، نمی‌تواند حول محورهای مشترک متحد شود. عزت، زمینه‌ساز اعتماد به نفس جمعی است و این اعتماد به نفس، پیش‌نیاز هر گونه اتحاد و انسجامی است. ملتی که خود را ذلیل و وابسته می‌بیند، نمی‌تواند برای آرمان‌های مشترک متحد شود. بنابراین، عزت، بنیاد روانی و معنوی وحدت است. همان‌گونه که امیرالمومنین علی (ع) می‌فرمایند: «وَ لَا تَکُونُوا عَبِیدَ غَیْرِکُمْ وَ قَدْ جَعَلَکُمُ اللَّهُ أَحْرَارًا» (3) - بندگان دیگران نباشید که خداوند شما را آزاد آفریده است.
حکمت؛ خردمندی در مسیر وحدت
رهبر معظم انقلاب در تعریف «حکمت» فرموده‌اند: «حکمت یعنی در همه‌ی تعامل‌های دو جانبه و چند جانبه خردمندانه عمل کنیم. اندیشیده عمل کنیم. محاسبه‌شده عمل کنیم. از اظهار نظرهای دفعی و ارتجالی و حساب‌نشده پرهیز کنیم».(4) ایشان همچنین رفتار و گفتار «خردمندانه، اندیشیده‌شده و محاسبه‌شده» را معنای حقیقی حکمت برشمرده‌اند.(5)
حکمت، ابزار تشخیص مصادیق وحدت و شناسایی موانع آن است. بدون حکمت، ممکن است تلاش‌ها برای ایجاد وحدت، به بیراهه رفته یا حتی به تفرقه بینجامد. حکمت به ما می‌آموزد که در کجاها باید انعطاف نشان داد و در کجاها باید بر اصول پافشاری کرد. رهبر شهید در این باره تأکید داشتند که «حفظ اصول منافاتی با مصلحت به معنای یاد شده ندارد».(6) حکمت، تشخیص زمان، مکان و چگونگی حرکت در مسیر وحدت را ممکن می‌سازد. قرآن کریم می‌فرماید: «ادْعُ إِلَی سَبِیلِ رَبِّکَ بِالْحِکْمَةِ وَ الْمَوْعِظَةِ الْحَسَنَةِ» (7) - با حکمت و پند نیکو به راه پروردگارت دعوت کن. این آیه نشان می‌دهد که حکمت، ابزار اساسی دعوت به سوی وحدت و حق است.
مصلحت؛ انعطاف هوشمندانه برای حفظ وحدت
«مصلحت» از منظر رهبر شهید، به مفهوم داشتن انعطاف در موارد لازم برای دور زدن موانع سخت و صخره‌ای و ادامه دادن مسیر است.(8) ایشان فرموده‌اند: «مصلحت یعنی شناختن موارد انعطاف. یک جاهایی باید انعطاف داشت. انعطاف منافات با اصول ندارد. حفظ اصول با امکان انعطاف با هم می‌سازند».(9)
مصلحت در مسیر وحدت، یعنی تشخیص این که برای حفظ اتحاد و انسجام، گاهی باید از کنار برخی اختلافات جزئی عبور کرد و بر نقاط اشتراک تأکید نمود. رهبر معظم انقلاب در این باره مفهوم «نرمش قهرمانانه» را مطرح کردند و تأکید داشتند که «انعطاف یعنی این. معنایش این نیست که ما از ادامه‌ی راه پرهیز کردیم و عقب‌نشینی کردیم، نه. به جنگ صخره نرفتیم، انعطاف پیدا کردیم، توانستیم راه دیگری را پیدا کنیم».(10) این نگاه، عین مصلحت در مسیر وحدت است. خداوند در قرآن می‌فرماید: «وَ أَطِیعُوا اللَّهَ وَ رَسُولَهُ وَ لَا تَنَازَعُوا فَتَفْشَلُوا وَ تَذْهَبَ رِیحُکُمْ» (11) - و از خدا و پیامبرش اطاعت کنید و با یکدیگر نزاع نکنید تا سست نشوید و قدرت‌تان از بین نرود. این آیه، مصلحت بزرگِ پرهیز از نزاع برای حفظ وحدت و قدرت را بیان می‌کند.
تثلیث عزت، حکمت و مصلحت در خدمت وحدت
این سه اصل، در اندیشه‌ی رهبر شهید، نه تنها در عرصه سیاست خارجی، بلکه در همه عرصه‌های اجتماعی و سیاسی کاربرد دارد. ایشان وحدت ملی را نعمتی عظیم و از مهم‌ترین عوامل پیروزی ملت ایران دانسته‌اند و فرموده‌اند: «من بر روی وحدت ملی تأکید بیشتری دارم، به خاطر اینکه امنیت هم ناشی از وحدت است، اگر وحدت نباشد، امنیت ملی هم به خطر می‌افتد».(12)
در واقع، عزت، حکمت و مصلحت، سه مؤلفه‌ای هستند که ضامن تحقق وحدت پایدارند. بدون عزت، وحدت، ذلت‌آمیز و تحمیلی خواهد بود؛ بدون حکمت، وحدت، ناآگاهانه و ناپایدار است؛ و بدون مصلحت، وحدت، خشک و انعطاف‌ناپذیر شده و در اولین برخورد با موانع، از هم می‌پاشد.(13)
بنابراین در اندیشه‌ی رهبر شهید آیت‌الله خامنه‌ای، عزت، حکمت و مصلحت، نه سه اصل جدا از هم، بلکه اضلاع یک مثلث متعادل هستند که رأس آن «وحدت» قرار دارد. عزت، روحیه‌ی استقلال‌طلبی و خودباوری را تقویت می‌کند؛ حکمت، مسیر درست را نشان می‌دهد؛ و مصلحت، انعطاف لازم برای عبور از موانع را فراهم می‌آورد. این سه در کنار هم، معماری وحدتی را ترسیم می‌کنند که هم مستحکم است، هم هوشمندانه و هم پویا. به فرموده‌ی ایشان: «این سه شعار عزّت، حکمت، مصلحت را درست باید بفهمیم؛ اگر توانستیم اینها را عملیّاتی بکنیم، سیاست خارجی ما همان چیزی خواهد شد که نیاز کشور به آن است و شایسته‌ی تراز نظام جمهوری اسلامی است».(14)
پی نوشت:
1.بیانات رهبر معظم انقلاب در دیدار مسئولان وزارت امور خارجه و سفیران جمهوری اسلامی ایران، ۱۴۰۲/۰۲/۳۰
2.بیانات رهبر معظم انقلاب، ۱۳۹۷/۱۱/۲۲ (عزّت ملّی، روابط خارجی، مرزبندی با دشمن)
3.نهج‌البلاغه، نامه ۴۵
4.بیانات رهبر معظم انقلاب در دیدار مسولان وزارت خارجه و سفیرا جمهوری اسلامی ایران، 1402/03/05
5.بیانات رهبر معظم انقلاب در دیدار مسئولان وزارت امور خارجه و سفیران جمهوری اسلامی ایران، ۱۴۰۲/۰۲/۳۰
6.همان
7. سوره نحل/آیه 125
8.بیانات رهبر معظم انقلاب در دیدار مسئولان وزارت امور خارجه و سفیران جمهوری اسلامی ایران، ۱۴۰۲/۰۲/۳۰
9.بیانات رهبر معظم انقلاب در دیدار مسولان وزارت خارجه و سفیرا جمهوری اسلامی ایران، 1402/03/05
10.همان
11.سوره انفال/ آیه ۴۶
12. بیانات رهبر معظم انقلاب در خصوص ضرورت وحدت ملی
13..بیانات رهبر معظم انقلاب در دیدار مسئولان وزارت امور خارجه و سفیران جمهوری اسلامی ایران، ۱۴۰۲/۰۲/۳۰
14.بیانات رهبر معظم انقلاب خطاب به ملت ایران، ۱۳۹۷/۱۱/۲۲ (عزّت ملّی، روابط خارجی، مرزبندی با دشمن)
فیروزه دلداری(پژوهشگر، فعال رسانه و فضای مجازی )
نظر شما