به گزارش خبرگزاری بینالمللی اهلبیت(ع) ـ ابنا ـ مراسم آغاز سال تحصیلی ۱۴۰۵-۱۴۰۶ حوزههای علمیه پیش از ظهر شنبه در مدرسه مبارکه فیضیه قم برگزار شد و آیتالله جعفر سبحانی، استاد حوزه علمیه، آیتالله علیرضا اعرافی، مدیر حوزههای علمیه و عضو فقهای شورای نگهبان و ابوالقاسم مقیمیحاجی، معاون آموزش حوزههای علمیه، به تشریح مباحث علمی، آموزشی، پژوهشی، تبلیغی، اجتماعی و برنامههای سال تحصیلی جدید پرداختند.

آیتالله سبحانی: آیه نفر میتواند ناظر به حرکت برای فراگیری علم باشد
آیتالله جعفر سبحانی در این مراسم با اشاره به آیه شریفه «وَما کانَ المُؤمِنونَ لِیَنفِروا کافَّةً فَلَولا نَفَرَ مِن کُلِّ فِرقَةٍ مِنهُم طائِفَةٌ لِیَتَفَقَّهوا فِی الدّینِ وَلِیُنذِروا قَومَهُم إِذا رَجَعوا إِلَیهِم لَعَلَّهُم یَحذَرونَ» گفت: سخن خود را با تفصیل این آیه آغاز میکنم؛ این آیه دارای تفسیر است و یک تفسیر معروف نیز در کتابهای استدلالی ما آمده است.
وی افزود: بر اساس این تفسیر، خطاب آیه به پیامبر اکرم(ص) است و مراد از «نفر»، نفر به جهاد است؛ کسانی که در محضر پیامبر اکرم(ص) هستند، با این قیود آیه را معنا میکنند.
استاد حوزه علمیه ادامه داد: بر اساس این تفسیر، «نفر» به معنای رفتن به جهاد است و مقصود از کسانی که در خدمت پیامبر اکرم(ص) هستند، افراد مقیم و کسانی هستند که به جهاد میروند. بر این اساس، گروهی در محضر پیامبر(ص) میمانند و گروه دیگری به جهاد میروند و پس از بازگشت، قوم خود را انذار میکنند.
آیتالله سبحانی اظهار کرد: بنابراین، یک گروه مقیم و یک گروه جهادگر داریم؛ آیه چنین معنا میشود که گروهی از اصحاب پیامبر در محضر ایشان بمانند، در دین تفقه کنند و گروه دیگر به جهاد بروند و پس از بازگشت، قوم خود را انذار کنند.
وی با اشاره به اشکال موجود در این تفسیر گفت: در این تفسیر، دو ضمیر نخست به گروه مقیم و ضمیر آخر به جهادگران برمیگردد. وقتی جهادگران برمیگردند، اینگونه تفسیر طبق سیاق قرآن معنا میشود؛ اما در این صورت، مرجع ضمائر مختلف میشود، در حالی که ظاهراً مرجع ضمیرها واحد است.
وی ادامه داد: اینکه دو ضمیر نخست را به مقیمها و ضمیر آخر را به جهادگران برگردانیم، عدول از سیاق است و خلاف ظاهر به شمار میرود؛ ظاهر این است که مرجع ضمیر یکی باشد و آیه را به گونهای معنا کنیم که هر سه ضمیر به یک نفر بازگردد.
روایت؛ مبنای تفسیر «نفر» برای فراگیری دانش
آیتالله سبحانی با اشاره به تفسیر دوم آیه گفت: تفسیر دوم را از روایات استفاده میکنیم. در روایت آمده است که خدمت حضرت عرض میکنند «اختلاف امتی رحمه» و اختلاف را به معنای دودستگی میگیرند، اما امام میفرماید مراد از اختلاف، دودستگی نیست، بلکه مراد حرکت است.
وی افزود: از این روایت معلوم میشود که آیه ناظر به حرکت برای اخذ دانش است؛ بنابراین، نفی نفر جهادی نیست، بلکه نفر برای اخذ دانش و عالم شدن است.
استاد حوزه علمیه ادامه داد: بر این اساس، همه نمیتوانند به قم بیایند؛ باید از هر استانی جمعی بیایند، در قم درس بخوانند و برگردند و قوم خود را انذار کنند. اگر چنین معنا کنیم، هر سه ضمیر به یک نفر بازمیگردد.
وی گفت: طبق این روایت، «اختلاف» به معنای حرکت برای اخذ حدیث است و خطاب تنها به پیامبر و اصحاب پیامبر نیست. آیه مانند سایر آیات است؛ «فَلَولا نَفَرَ مِن کُلِّ فِرقَةٍ مِنهُم طائِفَةٌ»؛ همه نمیتوانند بیایند، بلکه گروهی از هر فرقه حرکت کنند و به قم بیایند، «لِیَتَفَقَّهوا فِی الدّینِ»؛ همین طلبهها در دین تفقه کنند، «وَلِیُنذِروا قَومَهُم»؛ همین طلبهها قوم خود را انذار کنند و «إِذا رَجَعوا إِلَیهِم»؛ پس از بازگشت به میان مردم خود برگردند.
آیتالله سبحانی اظهار کرد: اگر سیاق را بگیریم، معنای اول به دست میآید؛ اما اگر روایت را بگیریم که «اختلاف» در اینجا به معنای نفر برای اخذ حدیث و اخذ علم است، این معنا به حوزههای علمیهای که در طول زمان تشکیل شدهاند، برمیگردد.
آیتالله حائری و شکلگیری حوزه علمیه قم
وی با اشاره به سابقه حوزه علمیه قم گفت: مرحوم آیتالله العظمی حائری، رضوانالله مقامه، در سال ۱۳۰۱ شمسی این حوزه را تشکیل داد. قهراً از هر استانی طایفهای آمدند، در قم درس خواندند و پس از بازگشت به کرمان، شیراز، تبریز و دیگر مناطق، مردم را آموزش دادند.
استاد حوزه علمیه افزود: اگر این معنا را بپذیریم، این آیه عیناً ناظر به تشکیل حوزههایی است که علمای ما در طول زمان تشکیل دادهاند.
وی در پاسخ به اشکال مربوط به سیاق گفت: ممکن است این آیه دو مرتبه نازل شده باشد؛ یک مرتبه به معنای نخست که مراد از «نفر»، نفر جهادی است و گروهی از اصحاب در محضر پیامبر اکرم(ص) بمانند و یک نزول دیگر نیز مستقلاً داشته باشد.
آیتالله سبحانی با اشاره به نمونههای مشابه در قرآن اظهار کرد: قرآن میفرماید «أَلَمْ نَشْرَحْ لَکَ صَدْرَکَ * الَّذِی أَنقَضَ ظَهْرَکَ * وَرَفَعْنَا لَکَ ذِکْرَکَ». سیاق آیات، سیاق آیات مکی است و از آیاتی است که در عقاید بعثت نازل شده، اما در اواخر عمر پیامبر اکرم(ص) و در زمان بیماری ایشان، جبرئیل این آیه را آورد.
وی افزود: همانطور که «وَلَسَوفَ یُعطیکَ رَبُّکَ فَتَرضی» دو بار نازل شده، این آیه نیز میتواند دو بار نازل شده باشد؛ یک بار به شکل اول که نفر جهادی و ناظر به اصحاب است و یک بار نیز به نحوی که بیان شد.
آیتالله سبحانی: تعطیلات حوزه باید کاهش پیدا کند
آیتالله سبحانی در ادامه با اشاره به برکات حوزه علمیه گفت: خداوند عالم این حوزه را بسیار بابرکت قرار داده است. انقلاب ما جزئی از برکات این حوزه و جمهوری اسلامی نیز جزئی از برکات این حوزه است.
وی افزود: این حوزه شخصیتهایی را تربیت کرده که دین مردم را در یک قرن حفظ کردهاند. حفظ دین مردم ایران، بلکه غیر ایران، مرهون خدمات حوزه علمیه قم است.
استاد حوزه علمیه با اشاره به افزایش تعطیلات حوزه در سالهای گذشته گفت: یکی از مسائل این است که در سالهای گذشته، ناخواسته تعطیلات ما زیاد شد. بیماری کرونا ناخواسته آمد و جنگ نیز ناخواسته آمد؛ بنابراین تعطیلیها به آموزش و آموزههای حوزه صدمه زد.
وی تأکید کرد: باید در برنامهای که برای سال جدید در نظر گرفتهاند، کاری کنند که تعطیلات کاهش پیدا کند. به هر حرکتی و به هر عنوانی حوزه را تعطیل نکنند و اگر بتوانیم، میان مسائل دیگر و تحصیل جمع کنیم.
فقه و اصول نباید تحت تأثیر تخصصها قرار گیرد
آیتالله سبحانی با اشاره به رشتههای تخصصی حوزه گفت: تمام تخصصیهایی که در قم هست، یادگار مرحوم آیتالله فاضل است؛ خدا رحمتش کند. تخصص را ایشان به جلو آورد.
وی افزود: خودمان که در آن جلسه بودیم، قرار شد تخصصیها صبح نباشد و عصر باشد و صبح فقط برای فقه و اصول باشد.
استاد حوزه علمیه تصریح کرد: تخصص کلامی و دیگر تخصصها باید به گونهای قرار داده شوند که فقه و اصول لطمه نبیند و برنامه صبح به فقه و اصول اختصاص داشته باشد.
تبلیغ، حلقه اتصال حوزه و مردم
وی با اشاره به توسعه رشته تبلیغ گفت: بشارتی به ما دادند که به حمدالله رشته تبلیغ و تخصصهای آن افزوده شده است. این برای ما بشارت است؛ تبلیغ را دستکم نگیرید.
آیتالله سبحانی ادامه داد: فقیه غذا را میپزد. اگر ما فقیهیم و شما فقیهید، غذا را میپزیم، اما به مردم دسترسی نداریم. آنچه فقیه پخته و اندیشه و مطالبی که آورده، این خطبا هستند که آن را به مردم میرسانند و به آنها میدهند.
وی تصریح کرد: بنابراین، نباید تبلیغ را کم بگیریم. ما غذا میپزیم، اما غذا را باید دیگران با زبان مردم به مردم برسانند.
استاد حوزه علمیه با نقل خاطرهای از یکی از دوستان خود در مشهد گفت: حدود ۴۰ یا ۵۰ سال پیش در تهران بودم. ماه رمضان بود. سوار تاکسی شدم و دیدم راننده نوار یکی از وعاظ، مرحوم آقای کافی، را گذاشته است.
وی افزود: راننده به من گفت: «آقا، میدانی؟» گفتم: نه. گفت: «اگر این آخوند نبود، من تا حالا آب را خورده بودم!» اینکه ماه رمضان است و من آب را نخوردم و روزه گرفتم، به خاطر همین مواعظ این آقاست.
آیتالله سبحانی گفت: بنابراین، جناب آقای اعرافی حتماً باید بخش تبلیغ را نیز مانند دیگر تخصصها کاملاً مورد عنایت قرار دهد.
پیشنهاد برگزاری همایشهای بینالمللی حوزه
وی در ادامه بر ضرورت ارتباط حوزه با خارج از کشور تأکید کرد و گفت: برای اینکه حوزه ما با خارج ارتباط داشته باشد و جامد نباشیم و در یک منطقه نمانیم، باید هر سال موضوعی را مطرح کنیم و به صورت بینالمللی دنبال کنیم.
آیتالله سبحانی افزود: از حوزههای دیگر خراسان و نه تنها از کشور، بلکه از خارج از کشور نیز دعوت کنیم و به عنوان یک سمینار، در یک موضوع مهم برنامهای برگزار کنیم تا در واقع تلاقی حوزه با خارج باشد.
وی با اشاره به موضوعات پیشنهادی گفت: مثلاً کلمه «رب» معنایش چیست؟ اگر بنا باشد تفسیری باشد، معنای «اله» چیست؟ معنای «عبادت» چیست؟ این سه کلمه از مصطلحات است که ما را با وهابیت جدا میکند؛ آنها «رب»، «اله» و «عبادت» را به گونهای معنا میکنند و ما به گونهای دیگر.
استاد حوزه علمیه ادامه داد: البته آنها میگویند «مصطلحات خمسه» و دو مورد دیگر را نیز اضافه کردهاند. میتواند این مسئله مطرح شود؛ هم از محققان خارج از کشور دعوت کنیم و هم محققان داخل.
وی موضوع دیگر را «بدعت» عنوان کرد و گفت: بدعت چیست، موضوعاً و حکماً چیست؟ مطرح کنیم؛ هم محقق حوزه بنویسد و هم فضلای اهل سنت بنویسند.
آیتالله سبحانی پیشنهاد کرد: در هر سال یک سمینار و یک همایش با خارج داشته باشیم. البته اینها را من مطرح میکنم و ممکن است جمع دیگری موضوع بهتری پیشنهاد کند.
بررسی احکام سفر و ۳۸ حکم مرتبط با آن
وی موضوع سوم پیشنهادی خود را «احکام سفر» دانست و گفت: سفر موضوعی است که برای احکام آن، موضوعاتی پیدا کردیم و ۳۸ حکم برای سفر داریم.
استاد حوزه علمیه افزود: مسلماً کار ما کار فردی بود؛ اگر کار جمعی باشد، بهتر است. احکام سفر در هر حال، از موضوعاتی است که میتوان روی آن کار کرد.
آیتالله سبحانی تصریح کرد: پیشنهاد من این است که این کار انجام بگیرد و در هر سال یک همایش بینالمللی بین حوزه و خارج از کشور با موضوعاتی از این قبیل برگزار شود؛ البته تنشزا نباشد.
تأکید بر حفظ مرکزیت حوزه قم
وی در بخش دیگری از سخنان خود اظهار کرد: خوشبختیم و خوشحالیم که به حمدالله فیضیه و دارالشفا به حالت اولیه خود برگشت.
آیتالله سبحانی افزود: سابقاً میآمدم، یک نوع غربت احساس میکردم؛ الحمدلله با سیاستی که ایشان انجام دادهاند، حالت اولیه را پیدا کرد.
وی تأکید کرد: جاهای دیگر نیز با انجام فعالیتهای لازم با این مرکز متصل باشند و مرکزیت اینجا را حفظ کنیم.
آیتالله سبحانی در پایان با اشاره به نزدیک شدن زمان نماز گفت: عرض من تمام است، وقت نماز نزدیک است.

آیتالله اعرافی: ۱۰ نکته راهبردی برای سال تحصیلی جدید حوزههای علمیه
آیتالله علیرضا اعرافی، مدیر حوزههای علمیه، نیز در این مراسم با اشاره به آیه شریفه «قُلْ هَٰذِهِ سَبِیلِی أَدْعُو إِلَی اللَّهِ ۚ عَلَیٰ بَصِیرَةٍ أَنَا وَمَنِ اتَّبَعَنِی وَسُبْحَانَ اللَّهِ وَمَا أَنَا مِنَ الْمُشْرِکِینَ» گفت: این آیه شریفه سه نکته کلیدی را بیان میکند که در حقیقت هویت حوزههای علمیه و طلاب علوم دینی بر پایه آن شکل گرفته است.
وی نخستین محور آیه را «دعوت به سوی خداوند» دانست و افزود: راه پیامبر اکرم(ص) این بود که جامعه و بشریت را به سوی خداوند دعوت کند و این، رکن اصلی رسالت و فعالیت حوزههای علمیه نیز به شمار میرود.
مدیر حوزههای علمیه کشور ادامه داد: در آغاز سال تحصیلی، همه ما باید با خدای متعال عهد و پیمان ببندیم که این راه را ادامه دهیم؛ راهی که مقصد آن «الیالله» و حرکت به سوی قله و کانون قدرت لایزال الهی است.
وی با تأکید بر حاکمیت مطلق خداوند بر انسان و جهان گفت: دعوت به سوی خداوند یعنی همه حرکتها، فعالیتها و جهتگیریهای انسان بر مدار توحید و در مسیر اراده الهی تنظیم شود.
بصیرت دینی؛ شرط حرکت در مسیر الهی
آیتالله اعرافی دومین محور آیه را «بصیرت» دانست و اظهار کرد: این دعوت باید همراه با آگاهی، شناخت و بصیرت در دین باشد. در کلمات مفسران، «بصیرت» به فقاهت، شناخت عمیق و آگاهی نسبت به زوایای مختلف دین تفسیر شده است.
وی افزود: بنابراین حوزه باید نسبت به دین، راه و شیوههای تحقق و پیادهسازی آن در جامعه، بصیرت و شناخت عمیق پیدا کند.
مدیر حوزههای علمیه کشور تصریح کرد: مسیر هدایت الهی در پیامبر اکرم(ص) خلاصه نمیشود؛ این مسیر در وجود امیرالمؤمنین(ع) و ائمه اطهار(ع) امتداد پیدا کرده و در ادامه، روحانیت، مرجعیت و ولایت فقیه این راه دشوار را به پیش بردهاند.
وی خاطرنشان کرد: این مسیر نورانی، یک جریان تاریخی و پیوسته است که از پیامبر اکرم(ص) آغاز شده، در امامت ائمه اطهار(ع) استمرار یافته و در طول تاریخ، به دست فقها، علما و بزرگان دین تداوم پیدا کرده است.
عهد طلاب برای ادامه مسیر هزارساله حوزه
آیتالله اعرافی خطاب به طلاب و جوانان حوزههای علمیه گفت: هویت ما و شما طلاب عزیز و جوان، در همین مسیر تعریف میشود. شما که امروز در این کانون علم، جهاد و شهادت، یعنی مدرسه فیضیه حضور دارید و همچنین همه طلابی که در سراسر کشور این سخنان را میشنوند، باید در آغاز سال تحصیلی با خدای متعال و ولی عصر(عج) عهد و پیمان ببندیم.
وی افزود: باید عهد ببندیم که در امتداد این آیه شریفه، رسالت رسول خدا(ص)، امامت ائمه اطهار(ع) و مسیر سلف صالح، فقها و بزرگان دین را ادامه دهیم؛ بزرگانی که بیش از هزار سال این رسالت نورانی را بر دوش گرفته و در جامعه نورافشانی کردهاند.
مدیر حوزههای علمیه کشور با اشاره به دشواریهای مسیر علما و فقهای گذشته گفت: بزرگان دین در طول تاریخ برای حفظ و گسترش معارف الهی، مشقتهای فراوانی تحمل کردند و در این راه جانفشانیهای بسیاری انجام دادند. امروز این میراث گرانبها به دست ما و شما سپرده شده است.
عهد ببندیم مصداق «أَدْعُو إِلَی اللَّهِ» باشیم
آیتالله اعرافی تأکید کرد: ما باید با همه این بزرگان و با خدای متعال عهد ببندیم که مصداق آیه شریفه «أَدْعُو إِلَی اللَّهِ» باشیم؛ از «الیالله» آغاز کنیم، فقط خداوند را ببینیم و همه امور و شئون زندگی و فعالیت خود را به سمت او تنظیم کنیم.
وی ادامه داد: این مسیر باید همراه با بصیرت و آگاهی نسبت به دین باشد؛ باید شریعت را بهدرستی فرا بگیریم، درک عمیق و صحیحی از معارف اسلامی پیدا کنیم و بتوانیم نور شریعت را در جهان گسترش دهیم.
مدیر حوزههای علمیه کشور خاطرنشان کرد: رسالت حوزه تنها فراگیری مجموعهای از علوم و معارف نیست، بلکه حوزه باید دین را عمیقاً بشناسد و برای تحقق، تبیین و گسترش آن در جامعه و جهان تلاش کند.
چشمانداز جهانی رسالت حوزه
آیتالله اعرافی با اشاره به مسئولیت تاریخی حوزههای علمیه اظهار کرد: امروز چشمهای بسیاری در جهان به حوزههای علمیه و ظرفیتهای آن دوخته شده است.
وی افزود: حوزههای علمیه باید با شناخت دقیق شرایط زمان، نیازهای جامعه و تحولات جهان، رسالت تاریخی خود را بهدرستی انجام دهند و در مسیر تبیین معارف دینی و گسترش پیام اسلام گام بردارند.
فیضیه؛ خاستگاه حرکت بزرگ انقلاب اسلامی
مدیر حوزههای علمیه کشور با اشاره به نقش حوزه در شکلگیری و تداوم انقلاب اسلامی گفت: انقلاب اسلامی در بستر چنین آرمان بزرگی شکل گرفت و امام بزرگوار ما از همین فیضیه پرچم این حرکت را برافراشتند.
وی افزود: رهبر و امام شهید ما نیز این راه را ادامه دادند و امروز مراجع عظام تقلید، رهبر معظم انقلاب و شما حوزویان وظیفه دارید این مسیر را ادامه دهید.
آیتالله اعرافی تصریح کرد: حوزههای علمیه باید میراث گرانبهای هزار ساله فقاهت، علم، جهاد و مجاهدت علما را حفظ و به نسلهای آینده منتقل کنند و در عین حال برای پاسخگویی به نیازهای جدید جامعه و جهان اسلام آماده باشند.
تشریح برنامه دوم حوزه و مهمترین اقدامات تحولی
آیتالله اعرافی با اشاره به عزم شورای عالی، مدیریت حوزههای علمیه و مجموعه مؤسسات حوزوی برای ادامه مسیر رشد و تعالی حوزه گفت: در شرایط دشوار امروز، حوزه باید ضمن ایفای نقش مؤثر در عرصههای مختلف، نسبت به آرمانهای انقلاب اسلامی، امام راحل، شهدا و رهبر شهید و عزیزمان ادای وظیفه کند.
وی افزود: ممکن است در برخی موارد به دلیل محدودیتها یا فراهم نشدن امکانات با دقت و سرعت مورد انتظار، همه امور به شکل مطلوب پیش نرود، اما ما در محضر الهی و در برابر مسئولیتهایی که بر عهده داریم، عهد کردهایم که برای تعالی حوزه، درخشش آن و نقشآفرینی مؤثر حوزه در روزگار سنگین و حساس امروز از هیچ تلاشی فروگذار نکنیم.
مدیر حوزههای علمیه کشور گفت: برنامه نخست حوزههای علمیه به پایان رسیده و برنامه دوم نیز تدوین شده و در آغاز مسیر اجرایی خود قرار دارد.
وی افزود: برنامه دوم حوزه بر اساس رهنمودهای مقام معظم رهبری، پیام حوزه پیشرو و سرآمد، راهنماییها، مصوبات و اسناد شورای عالی حوزههای علمیه تدوین شده و اجرای آن در دستور کار قرار گرفته است.
رتبهبندی مدارس و واحدهای آموزشی
آیتالله اعرافی اجرای طرح رتبهبندی مدارس و واحدهای آموزشی را از اقدامات مهم حوزه دانست و گفت: تلاش میشود از طریق این طرح، وضعیت آموزشی، مدیریتی و ظرفیتهای مختلف مدارس مورد ارزیابی و ساماندهی قرار گیرد.
وی همچنین از توسعه برنامهها و طرحهای حوزه در سطح استانها و مراکز تخصصی خبر داد و اظهار کرد: بخش قابل توجهی از طرحها و برنامههای حوزه به مدیریتهای استانی و مراکز تخصصی منتقل شده است.
انعقاد بیش از ۱۰۰ تفاهمنامه با دستگاههای مختلف
مدیر حوزههای علمیه کشور از انعقاد بیش از ۱۰۰ تفاهمنامه با دستگاهها و مجموعههای مختلف نظام جمهوری اسلامی خبر داد و گفت: در چارچوب این تفاهمنامهها، نیازهای دستگاههای مختلف شناسایی و به حوزه علمیه منعکس شده است تا ظرفیتهای علمی، پژوهشی، آموزشی و تخصصی حوزه برای پاسخگویی به این نیازها مورد استفاده قرار گیرد.
اجرای طرح جامع هدفمندی مزایای حوزه
آیتالله اعرافی در ادامه به طرح جامع هدفمندی مزایای حوزه اشاره کرد و گفت: این طرح با همکاری مرکز خدمات حوزههای علمیه آغاز شده و با عنایت و حمایت دفتر مقام معظم رهبری، هم در گذشته و هم در دوره کنونی، روند اجرای آن ادامه یافته است.
وی هدف این طرح را ایجاد سامان و هدفمندی بیشتر در نظام خدمات و مزایای حوزوی و توجه دقیقتر به نیازهای جامعه حوزوی عنوان کرد.
راهاندازی حدود ۵۰ دفتر و ساختار جدید
مدیر حوزههای علمیه کشور همچنین از راهاندازی مراکز و ساختارهای جدید خبر داد و اظهار کرد: در سالهای اخیر، تعدادی از مراکز جدید که برای انجام وظایف و پاسخگویی به نیازهای روز حوزه ضروری بودهاند، تأسیس شده است.
وی افزود: حدود ۵۰ دفتر، دبیرخانه و ساختار جدید در راستای انجام مأموریتهای مورد نیاز حوزه راهاندازی شده و در کنار آن، شورای هماهنگی نهادهای حوزه نیز شکل گرفته است تا هماهنگی و همافزایی بیشتری میان مجموعههای مختلف حوزوی ایجاد شود.
راهاندازی مجتمعهای تخصصی
آیتالله اعرافی با اشاره به ایجاد مجتمعهای تخصصی در حوزه علوم اسلامی گفت: چهار تا پنج مجتمع تخصصی مهم در عرصههایی همچون رشتههای علوم اسلامی، پژوهش و مطالعات راهبردی حوزه و موضوعات مرتبط با حوزه معارف دینی راهاندازی شده است.
وی هدف از این اقدام را تقویت فعالیتهای علمی و پژوهشی، تمرکز بر نیازهای تخصصی حوزه و فراهم کردن زمینه تولید دانش و پاسخگویی علمی به مسائل نوپدید عنوان کرد.
فعالیت حدود ۳۰ ستاد اجتماعی و راهبری
مدیر حوزههای علمیه کشور با اشاره به توسعه فعالیتهای اجتماعی حوزه اظهار کرد: حدود ۳۰ ستاد اجتماعی و ستاد راهبری در حوزه مسائل اجتماعی راهاندازی شده است.
وی افزود: این ستادها موضوعاتی همچون جمعیت، محیط زیست، حجاب، امر به معروف و دیگر مسائل مهم اجتماعی را دنبال میکنند و تلاش دارند با استفاده از ظرفیت علمی و پژوهشی حوزه، برای مسائل و چالشهای اجتماعی راهکارهای مناسب ارائه دهند.
آیتالله اعرافی همچنین از راهاندازی ستاد همکاری با دستگاهها و نظامها خبر داد و گفت: این مجموعه با هدف تقویت تعامل و همکاری میان حوزه و دستگاههای مختلف کشور فعالیت میکند.
تشکیل شورای فناوری و هوش مصنوعی
وی یکی دیگر از محورهای مورد توجه حوزه را فناوریهای نوین دانست و گفت: شورای فناوری و هوش مصنوعی شکل گرفته و حوزه در زمینه بهرهگیری هوشمندانه از علوم شناختی و فناوریهای پیشرفته نیز در حال حرکت است.
آیتالله اعرافی تأکید کرد: در مواجهه با فناوریهای جدید، نباید نه منفعل باشیم و نه غافل؛ بلکه باید آگاهانه، هوشمندانه و فعالانه به سمت بهرهگیری از ظرفیت این علوم و فناوریها حرکت کنیم.
وی خاطرنشان کرد: حوزه باید ضمن شناخت دقیق تحولات علمی و فناوری، ظرفیتهای موجود در این عرصهها را برای تحقق مأموریتهای علمی، فرهنگی و اجتماعی خود مورد استفاده قرار دهد.
حمایت از پژوهشهای مورد نیاز حوزه و نظام
مدیر حوزههای علمیه کشور در بخش دیگری از سخنان خود به حمایت از طرحهای پژوهشی اشاره کرد و گفت: یکی از محورهای مهم فعالیت حوزه، حمایت از پژوهشهایی است که نیازهای واقعی حوزه و نظام را بررسی میکنند.
وی افزود: تعداد قابل توجهی از طرحهای مطالعاتی مورد حمایت قرار گرفته و موضوعاتی که دستگاههای مختلف نظام در عرصههای گوناگون به آن نیاز دارند، در اختیار محققان و پژوهشگران قرار گرفته تا از منظر علمی و تخصصی مورد مطالعه و بررسی قرار گیرد.
جمعآوری یک میلیون و ۵۰۰ هزار سند از تاریخ حوزه قم
آیتالله اعرافی با اشاره به فعالیت مرکز اسناد حوزه و روحانیت گفت: این مرکز یکی از مجموعههای مهم در زمینه حفظ و ثبت میراث تاریخی حوزههای علمیه است.
وی افزود: تاکنون حدود یک میلیون و ۵۰۰ هزار سند مربوط به گذشته یکصد ساله حوزه علمیه قم جمعآوری شده که از این میان، حدود ۵۰۰ هزار سند، اسناد مکتوب است.
مدیر حوزههای علمیه کشور خاطرنشان کرد: این مجموعه عظیم اسناد، بخشی از تاریخ و تحولات حوزه علمیه قم در یکصد سال اخیر را در خود جای داده و میتواند به عنوان آینهای از تحولات بزرگ علمی، اجتماعی، فرهنگی و مدیریتی حوزه مورد استفاده قرار گیرد.
توسعه ساختارهای تخصصی و آموزشی حوزه
آیتالله اعرافی با اشاره به اهمیت تقویت ساختارهای تخصصی و علمی حوزههای علمیه از آغاز فعالیت مجموعهها و مراکز جدید در عرصههای فقه، فلسفههای مضاف، نظامات اجتماعی اسلام و ادبیات عرب خبر داد.
وی تأکید کرد: تحقق اهداف و رسالتهای حوزه در این عرصهها، نیازمند همکاری و همراهی اساتید، نهادها، مدارس و طلاب جوان است.
فعال شدن مرکز راهبری جذب و پذیرش
مدیر حوزههای علمیه با اشاره به اهمیت فرآیند جذب و پذیرش طلاب گفت: با توجه به جایگاه و اهمیت موضوع جذب و پذیرش، مرکز راهبری جذب و پذیرش فعال شده است تا این مسئله با نگاه دقیقتر و رویکردی منسجمتر دنبال شود.
توسعه فعالیتهای تخصصی در دین و فضای مجازی
وی همچنین به فعالیتهای تخصصی در حوزه دین و فضای مجازی اشاره کرد و گفت: «مرکز تخصصی دین و فضای مجازی» از جمله مجموعههایی است که در راستای پاسخگویی به نیازهای جدید و تحولات عرصه ارتباطات و فضای مجازی فعالیت میکند.
آیتالله اعرافی با اشاره به ضرورت حضور فعال حوزه در عرصههای نوین ارتباطی و فرهنگی اظهار کرد: توجه به فضای مجازی و ظرفیتهای آن، از نیازهای جدی امروز است و حوزه باید بتواند در این عرصه نیز حضور مؤثر، علمی و هدفمند داشته باشد.
استمرار همایشهای علمی و هویتی حوزه
مدیر حوزههای علمیه کشور با اشاره به فعالیت دبیرخانه دائمی همایشهای حوزه و روحانیت گفت: در این زمینه برنامهها و همایشهای متعددی برگزار شده و این مسیر همچنان ادامه دارد.
وی همچنین با اشاره به برگزاری همایش مرتبط با صدمین سالگرد مرحوم نائینی افزود: سلسله همایشهای «هویتبخش حوزه علمیه» نیز از دیگر برنامههای علمی و پژوهشی است که با هدف تقویت هویت علمی، تاریخی و اجتماعی حوزه و روحانیت دنبال میشود.
آغاز فعالیت دفتر فلسفههای مضاف و نظامات اجتماعی
آیتالله اعرافی گفت: علاوه بر فعالیت «مرکز فقه معاصر» و «دفتر فقه معاصر»، امسال «دفتر فلسفههای مضاف و نظامات اجتماعی» نیز آغاز به کار کرده است.
وی افزود: فلسفههای مضاف و نظامات اجتماعی از عرصههایی است که باید با رویکرد علمی و تخصصی مورد توجه قرار گیرد و ظرفیتهای حوزه در این زمینه توسعه پیدا کند.
تقویت پایههای ادبیات عرب
مدیر حوزههای علمیه همچنین از آغاز برنامهای جدید برای تقویت پایههای ادبیات عرب خبر داد و گفت: در این راستا، کتاب و مجموعه آموزشی جدیدی در حوزه ادبیات عرب آغاز شده است تا پایههای ادبی طلاب تقویت شود.
وی افزود: تسلط بر ادبیات عرب یکی از پایههای مهم فراگیری متون دینی و علمی حوزه است و تقویت این بخش میتواند در ارتقای سطح علمی طلاب و بهرهگیری بهتر آنان از منابع علمی و متون دینی مؤثر باشد.
فعالیت قرارگاه «بلاغ مبین» و حضور اجتماعی حوزه
آیتالله اعرافی در بخش دیگری از سخنان خود به فعالیتهای قرارگاه «بلاغ مبین» اشاره کرد و گفت: این قرارگاه، بهویژه در هفت ماه گذشته، فعالیتهای گستردهای داشته است.
وی افزود: در این مدت، دوستان و همکاران ما بهصورت شبانهروزی در کنار ملت، مبلغان، علما و روحانیت حضور داشتند و برای انجام وظایف و مسئولیتهای خود حرکت کردند.
مدیر حوزههای علمیه کشور اظهار کرد: علما و روحانیت در کنار انقلاب اسلامی، نظام و رهبری حضور داشتهاند و مجموعههای حوزوی نیز تلاش کردهاند در شرایط مختلف، وظایف و مسئولیتهای خود را به انجام برسانند.
وی با تأکید بر ضرورت استمرار این حرکتها گفت: حوزه علمیه برای تحقق رسالتهای خود باید در عرصههای مختلف علمی، آموزشی، پژوهشی، تبلیغی، اجتماعی و فرهنگی حضوری فعال و مؤثر داشته باشد.
۱۰ نکته راهبردی آیتالله اعرافی برای سال تحصیلی جدید حوزهها
یکم؛ جبران عقبماندگیهای علمی
آیتالله اعرافی با اشاره به وقایع و تکانههایی که در سالها و ماههای گذشته موجب ایجاد خلل در روند فعالیتهای علمی شده است، گفت: ما در مقطعی با تکانههایی مواجه شدیم که تا حدودی در کارهای علمی خلل ایجاد کرد و ممکن است در برخی بخشها عقبماندگیهایی پدید آمده باشد.
وی افزود: امسال لازم است اساتید، مدیران و همه فعالان حوزههای علمیه با جدیت، عقبماندگیهای احتمالی را جبران کنند.
مدیر حوزههای علمیه تأکید کرد: جبران عقبماندگیهای علمی باید از خطوط اصلی برنامه و فعالیت مدیریتها و اساتید حوزه باشد.
وی خاطرنشان کرد: حوزه علمیه باید ضمن توجه به همه وظایف و مسئولیتهای خود، جایگاه علم، پژوهش، فقه، اصول، معارف اسلامی و تربیت علمی طلاب را به عنوان یکی از ارکان اصلی خود حفظ و تقویت کند.
دوم؛ حوزه در کنار ملت و نیروهای مسلح خواهد بود
آیتالله اعرافی با تأکید بر موضع حوزههای علمیه در قبال مسائل انقلاب اسلامی و دفاع از کشور اظهار کرد: همزمان امروز اعلام میکنیم؛ هم به دشمنان ایران، اسلام و انقلاب اسلامی و هم به دوستانمان که حوزه همچنان اصالت را به انقلاب اسلامی، حضور در صحنه و ایستادگی در برابر دشمنان اسلام، ایران و انقلاب اسلامی میدهد.
وی تصریح کرد: از مدیران و اساتید محترم حوزه تقاضا دارم هر جا احساس کردند که حضور در میدان، خیابان و صحنه برای پشتیبانی از نیروهای مسلح و حمایت از مردم ضروری است، این حضور را در اولویت قرار دهند.
وی افزود: ترمیم عقبماندگیهای علمی و اهتمام به کار علمی اهمیت فراوان دارد، اما در شرایطی که حضور در صحنه، حمایت از مردم و پشتیبانی از رزمندگان و نیروهای مسلح ضرورت پیدا میکند، این مسئولیت نیز باید مورد توجه و اهتمام جدی حوزه قرار گیرد.
سوم؛ آمادگی جمهوری اسلامی ایران برای مواجهه با تهدیدها
مدیر حوزههای علمیه با تأکید بر آمادگی جمهوری اسلامی ایران برای مواجهه با تهدیدها و تحولات مختلف گفت: همه دنیا باید بداند که ایران، با پیروی از رهبر معظم انقلاب اسلامی، در مسیر پیشبرد اسلام و انقلاب اسلامی ذرهای کوتاهی نخواهد کرد.
وی با اشاره به جایگاه مراجع عظام تقلید اظهار کرد: ما با اتباع از مراجع عظام، در کنار ملت هستیم و برای همه گزینهها در رویارویی با دشمن آمادگی داریم.
چهارم؛ بهرهگیری از درسهای جنگ در تربیت حوزوی و اجتماعی
آیتالله اعرافی بهرهگیری از دستاوردهای فرهنگی، اخلاقی و تربیتی جنگ را از محورهای مهم فعالیت حوزه دانست و گفت: باید از دستاوردهای جنگ برای تربیت حوزویان، جامعه، دانشآموزان و دانشجویان بهره بگیریم.
وی افزود: این جنگ یک آینه تمامنما از ایمان یک ملت بود و در حقیقت، دفتر و مجموعهای از درسهای اخلاقی و تربیتی را در برابر ما گشود.
مدیر حوزههای علمیه تصریح کرد: اساتید حوزه، آموزش و پرورش و دانشگاهها باید جلوههای ایمان، ایثار، فداکاری و جانفشانی ملت و شهدا را دستمایه کتاب تهذیب و تربیت قرار دهند.
پنجم؛ تقویت جایگاه مرجعیت و ولایت فقیه
آیتالله اعرافی با اشاره به جایگاه مرجعیت و رهبری در ساختار حوزههای علمیه اظهار کرد: مرجعیت به عنوان نهاد اصیل حوزه باید مورد توجه و تقویت قرار گیرد و بهویژه در آغاز زعامت رهبر معظم انقلاب، این خط استوار حوزه باید با قوت ادامه پیدا کند.
وی افزود: ما در کنار بزرگان حوزه قرار داریم و ولایت فقیه، مشعل راهنمای ماست. این خط روشن حوزههای علمیه است و باید با قوت و استواری دنبال شود.
ششم؛ آشنایی با اندیشه امامین انقلاب و بزرگان حوزه
مدیر حوزههای علمیه آشنایی با اندیشه امام خمینی(ره)، رهبر شهید انقلاب اسلامی و بزرگان حوزه را از محورهای اساسی فعالیت حوزه دانست و گفت: آشنایی با اندیشه امام راحل و بزرگان انقلاب، بهویژه امامین انقلاب، باید از خطوط اصلی فعالیتهای حوزههای علمیه باشد.
وی افزود: نسل جدید طلاب و روحانیون باید با مبانی فکری، اندیشه سیاسی، اجتماعی و دینی امام و رهبران انقلاب اسلامی به صورت عمیق و مستمر آشنا شوند.
هفتم؛ جهاد تبیین، وظیفه شبانهروزی حوزه
آیتالله اعرافی جهاد تبیین و ارائه روایت صحیح از انقلاب اسلامی را از وظایف مهم حوزههای علمیه دانست و اظهار کرد: جهاد تبیین و روایت صحیح از عظمت انقلاب اسلامی در ایران و جهان، وظیفه شبانهروزی همه ماست.
وی تصریح کرد: حوزههای علمیه باید در عرصه تبیین، روشنگری و پاسخگویی به شبهات فعال باشند و با بهرهگیری از ظرفیت علمی، فکری و تبلیغی خود، روایت صحیح و مستند از انقلاب اسلامی و تحولات کشور ارائه کنند.
هشتم؛ قدرت علمی و فقهی، محور اصلی حوزه
مدیر حوزههای علمیه تأکید کرد: «کار اصلی حوزه، قدرت علمی و فقهی و فکری آن است.»
وی افزود: قدرت علمی حوزه یکی از اصول اساسی و غیرقابل اغماض است. ما در طول تاریخ، میراثی عظیم و ارزشمند در عرصههای فکری، کلامی، حدیثی، تفسیری، فقهی و دیگر علوم اسلامی داشتهایم و این بنیه عمیق علمی باید حفظ و تقویت شود.
آیتالله اعرافی خاطرنشان کرد: در کنار قدرت علمی و فقهی، باید قدرت روحی، معنوی و اخلاقی طلاب و حوزویان نیز تقویت شود و این دو بال، یعنی توان علمی و توان معنوی و اخلاقی، همزمان مورد توجه قرار گیرد.
نهم؛ ارتباط مستمر حوزه با مردم و نسل جوان
وی ارتباط با مردم و اقشار مختلف جامعه را یکی دیگر از اولویتهای مهم حوزه دانست و گفت: ارتباط با مردم، جوانان، دانشآموزان، دانشجویان، دانشگاهیان و همه طبقات جامعه باید از برنامههای اصلی حوزههای علمیه باشد.
مدیر حوزههای علمیه افزود: حوزه نمیتواند نسبت به جامعه، مسائل نسل جوان و تحولات فکری و فرهنگی کشور بیتفاوت باشد. روحانیون و طلاب باید در میان مردم حضور داشته باشند و ارتباط خود را با نسلهای مختلف، بهویژه جوانان و دانشآموزان و دانشجویان، تقویت کنند.
وی با اشاره به تأکید رهبر معظم انقلاب بر حوزه پیشرو و سرآمد اظهار کرد: حوزه باید در عرصههای علمی، فرهنگی، اجتماعی، تبلیغی و تربیتی، حوزهای پیشرو، سرآمد، پویا و پاسخگو باشد.
دهم؛ استفاده از فناوریهای نوین با حفظ مبانی اجتهادی
آیتالله اعرافی بر ضرورت بهرهگیری حوزه از روشها و فناوریهای پیشرفته تأکید کرد و گفت: باید از همه روشها و فناوریهای پیشرفته برای پیشبرد حوزه و دین استفاده کنیم.
وی افزود: البته استفاده از ابزارهای جدید باید با حفظ مبانی درست اجتهادی و روشهای عمیق و ریشهدار سنت حوزه همراه باشد.
مدیر حوزههای علمیه خاطرنشان کرد: حوزه باید ضمن پایبندی به مبانی اصیل علمی، فقهی و اجتهادی خود، از ظرفیت فناوریهای نوین برای توسعه آموزش، پژوهش، تبلیغ، ارتباط با جامعه و انتقال معارف دینی بهره ببرد.
وی در پایان اظهار امیدواری کرد: حوزههای علمیه با انسجام، بصیرت و روح انقلابی و با تکیه بر مبانی اصیل خود و در امتداد راه مرجعیت و ولایت، مسیر خود را با قوت ادامه دهد.
آیتالله اعرافی همچنین از اساتید، مدارس، مؤسسات و نهادهای مختلف حوزه خواست با رعایت همه مصالح ضروری برای انقلاب اسلامی، حضور در میدان، ارتباط با مردم، توجه به درس و بحث، تقویت مبانی فکری و علمی و رشد اخلاقی و معنوی طلاب را در اولویت قرار دهند.
وی ابراز امیدواری کرد: همه حوزویان سربازان امام صادق(ع) و حضرت ولیعصر(ارواحنا فداه) باشند و بتوانند راه اسلام و انقلاب اسلامی را با بصیرت، علم، اخلاق و روحیه انقلابی پیش ببرند.

معاون آموزش حوزههای علمیه: سال تحصیلی جدید با بیش از ۵۰۰ واحد آموزشی آغاز میشود
ابوالقاسم مقیمیحاجی نیز پیش از ظهر شنبه در مراسم آغاز سال تحصیلی ۱۴۰۵-۱۴۰۶ حوزههای علمیه در مدرسه علمیه فیضیه قم، با تجلیل از عملکرد مدیران، اساتید و کارکنان حوزوی در سال گذشته اظهار داشت: با وجود چالشهای دشوار، حوادث اجتماعی و جنگهای تحمیلی، حوزههای علمیه با حفظ استواری علمی و حضور فعال در عرصههای اجتماعی و مذهبی، از جمله برپایی بیش از ۵۰۰ موکب در سراسر کشور، وظایف خود را در کنار مجاهدتهای علمی به انجام رساندند.
وی با تشریح ظرفیتهای آموزشی سال جاری گفت: سال تحصیلی جدید با برخورداری از بیش از ۵۰۰ واحد آموزشی در سطوح مختلف، از جمله سطوح عالی، خارج و مراکز تخصصی آغاز میشود و بیش از ۸ هزار و ۵۰۰ استاد در سراسر کشور به صورت تماموقت و پارهوقت به تدریس علوم دینی خواهند پرداخت.
رشد نسبی و مستمر ورودی حوزهها از سال ۱۴۰۲
معاون آموزش حوزههای علمیه با اشاره به روند پذیرش در حوزهها افزود: برخلاف برخی روایتهای نادرست، از سال ۱۴۰۲ تاکنون شاهد رشد نسبی و مستمر در آمار ورودی به حوزهها بودهایم و امید میرود این روند صعودی در سال جاری نیز با افزایش شمار طلاب ادامه یابد.
آغاز رسمی دروس عالی تحقیقی در رشتههای جدید
مقیمیحاجی با تشریح برنامههای تحولی معاونت آموزش اظهار داشت: با توجه به تأکید امام شهید بر حرکت فقه به سمت تمدنسازی، برای نخستینبار با تصویب شورای عالی حوزههای علمیه، دروس عالی تحقیقی فراتر از حوزه فقه به رسمیت شناخته شد.
وی افزود: از مهرماه امسال، برگزاری رسمی دروس عالی در مقطع خارج در رشتههای تفسیر و علوم قرآن، کلام و فلسفه آغاز میشود.
معاون آموزش حوزههای علمیه ادامه داد: عناوین تخصصی دیگری از جمله حدیث و رجال، تاریخ و سیره و ادبیات عرب نیز برای سطوح عالی تصویب شدهاند که پس از تکمیل فرآیندهای اداری و معرفی هیئتهای داوری، در سال تحصیلی جدید وارد چرخه آموزشی خواهند شد.
امکان ادامه تحصیل طلاب فعال تا ۱۰ سال
وی با اشاره به نظام جدید اعتباربخشی به دروس گفت: برای طلاب فعال، پس از گذراندن چهار سال دوره، امکان ادامه تحصیل در قالب شش سال دیگر با حمایتهای ویژه در زمینه خدمات و شهریه فراهم شده است.
مقیمیحاجی افزود: استفاده از این ظرفیت مستلزم حفظ نظم علمی و گذراندن مصاحبهها و امتحانات سالانه است.
رتبهبندی و تکریم اساتید در مرحله نهایی
معاون آموزش حوزههای علمیه با اشاره به برنامههای تکریم اساتید و ارتقای کیفیت آموزش اظهار داشت: فرآیند رتبهبندی و تکریم اساتید در مرحله نهایی نظرخواهی قرار دارد تا با اجرای این الگو، احترام به جایگاه اساتید افزایش یافته و کیفیت آموزشی ارتقا یابد.
وی با تبیین وضعیت رشد تحصیلی طلاب افزود: بر اساس شاخصهای علمی و کیفی، ۳۵ هزار طلبه شناسایی شدهاند که برای آنان پیشخوان کارنامه رشد تحصیلی فعال شده است.
مقیمیحاجی اظهار امیدواری کرد علاوه بر حمایتهای معنوی، حمایتهای مادی نیز از طلاب مستعد و دارای رشد تحصیلی بالا صورت گیرد.
ارزیابی بیش از ۵۰۰ مدرسه بر اساس ۲۵ شاخص
وی با اشاره به طرح وضعیتسنجی آموزشی تصریح کرد: بیش از ۵۰۰ مدرسه علمیه در سطح کشور بر پایه ۲۵ شاخص کمی و کیفی مورد ارزیابی قرار گرفتهاند.
معاون آموزش حوزههای علمیه افزود: مدیران استانی میتوانند بر اساس این دادهها، جایگاه و میزان کیفیت آموزشی مراکز خود را در سطح استان و کشور رصد کنند.
تصویب رشتههای جدید فقهی
مقیمیحاجی با اشاره به تحقق پیامهای حوزه پیشرو در زمینه تخصصیسازی علوم اظهار داشت: رشتههای نوین و کاربردی نظیر فقه خانواده، فقه اطلاعات و امنیت، فقه سیاست، فقه اخلاق، فقه تربیت، فقه اقتصاد و فقه مقارن، به همراه رشته تخصصی «مبانی فقه امام خمینی(ره)»، در کمیسیونهای تخصصی به تصویب رسیدهاند.
وی افزود: این رشتهها از مهرماه امسال در قالب طرح «نجاح» عملیاتی خواهند شد.
معاون آموزش حوزههای علمیه ادامه داد: رشته تعلیم و تربیت با گرایشهای دینی و اعتقادی و همچنین رشته «دین و مطالعات فضای مجازی» که با توجه به نیازهای عصر حاضر طراحی شدهاند، وارد مرحله اجرا و ابلاغ شدهاند.
بازنگری سطوح فلسفه اسلامی پس از هماندیشی با ۲۵۰ استاد
وی در پایان با اشاره به بازنگری در سطوح فلسفه اسلامی تصریح کرد: فلسفه اسلامی باید به عنوان پشتوانه فکری تمدن عمل کند.
مقیمیحاجی افزود: بر همین اساس، پس از هماندیشی گسترده با بیش از ۲۵۰ استاد برجسته و برگزاری جلسات متعدد علمی، سطوح دو، سه و چهار فلسفه اسلامی بازبینی و اصلاح شدند.
وی خاطرنشان کرد: از مهرماه امسال اجرای این سطوح در سامانه نجاح، یکی از مهمترین دستاوردهای تحولی پس از دو دهه خواهد بود.
..............................
پایان پیام
نظر شما