۲۷ آبان ۱۴۰۵ - ۱۵:۱۷
شخصیت علمی و تاریخی علامه ملاعبدالله بهابادی یزدی؛ پیوندِ گواهیِ تراجم‌نگاران با واقعیت‌های نهادی

حسن عبدی‌پور، استاد تاریخ و تمدن، در یادداشتی تحلیلی با نقد دیدگاهی که علامه ملاعبدالله بهابادی یزدی را تنها به نویسندگی کتاب درسی «حاشیه» محدود می‌کند، بر جامعیت علمی او در فقه، حکمت و کلام تاکید کرده و چهار راهبرد اساسی را برای بازسازی نظام آموزشی حوزه‌های علمیه ارائه داده است.

به گزارش خبرگزاری بین‌المللی اهل‌بیت(ع) ـ ابنا ـ جایگاه ملاعبدالله بهابادی در تاریخ اندیشهٔ اسلامی، فراتر از یک دانشمندِ معمولی و در ردیفِ «شخصیت‌های تقاطعی و تمدن‌ساز» است. برای درکِ درستِ این شخصیت، باید میانِ «توصیفاتِ تراجم‌نگاران» و «تحلیلِ نهادیِ» حضورِ او در تاریخِ علم، پیوندی وثیق برقرار کرد.

۱. بازخوانیِ القاب؛ نگاهِ تراجم‌نگاران به «هویتِ جامع»

تراجم‌نگارانِ کلاسیک، ملاعبدالله را نه صرفاً یک «منطق‌دان»، بلکه یک «عالمِ تمدنی» معرفی کرده‌اند. گواهیِ این منابع، خطِ بطلانی است بر تقلیلِ شخصیتِ او به یک کتابِ درسی.

    محبی در «خلاصة‌الأثر»: او را «صاحبِ تحقیقات» (کسی که دارای پژوهش‌های ژرف است) و «خاتمهٔ محققانِ عجم» خوانده است. این تعبیرِ «خاتمه»، نه به معنای پایانِ زمانی، بلکه به معنای «سرآمد و تکمیل‌کنندهٔ» جریانِ تحقیق در ایران است. تعبیرِ «علامهٔ زمانه» نیز نشان می‌دهد که او در افقِ دیدِ معاصران، مرجعیتِ علمیِ بی‌رقیبی داشته است.

    حرّ عاملی در «أمل الآمل»: او را «فاضل، عالم، جلیل و امامی» توصیف کرده و بر جایگاهِ او در میانِ خاندان‌های فقهی تأکید ورزیده است. این وصف، نشان‌دهندهٔ آن است که او در شبکهٔ فقاهتِ شیعی، یک رکنِ علمی بوده است.

    خوانساری و رازی: با نقلِ تواناییِ او در استدلالِ فقهی، بر «جامعیتِ معقول و منقول» او تأکید کرده‌اند. این توصیفات به ما می‌گوید که تصویرِ «منطق‌دانِ صرف»، ساختهٔ دوران‌های متأخر است و تراجم‌نگارانِ نزدیک به عصرِ او، او را پیش از هر چیز، یک فقیه و حکیمِ جامع دیده بودند.

۲. دامِ تقلیل‌گرایی: سایهٔ سنگینِ «اثر» بر «مؤلف»

یکی از چالش‌های اصلی در شناخت ملاعبدالله، «تقلیلِ» شخصیت او به «حاشیهٔ منطق» است.

    نبوغِ ملاعبدالله در تنظیمِ یک «سرمشقِ آموزشیِ بی‌نقص» نهفته بود. اثرِ او چنان ساختارمند، دقیق و متناسب با نیازهای آموزشی بود که به «متنِ معیار» تبدیل شد. در تاریخ علوم، هرگاه یک کتاب به «نظامِ درسیِ فراگیر» تبدیل می‌شود، «نویسنده» در خدمتِ «کتاب» قرار می‌گیرد و هویتِ فردی‌اش در هویتِ کتاب مستهلک می‌شود. این «ایثارِ علمی»، باعث شد ابعادِ دیگرِ شخصیتِ او (فقه، اصول، تفسیر و کلام و بلاغت ) در سایهٔ درخششِ متنِ آموزشی‌اش قرار گیرد. او قربانیِ موفقیتِ آموزشیِ خود شد و توصیفاتِ بلندِ تراجم‌نگاران از «جامعیتِ او»، در میانِ غبارِ شهرتِ یک کتاب، به حاشیه رفت.

۳. معماریِ پیوند میان حکمت و فقاهت

ملاعبدالله بهابادی در نقطهٔ تلاقیِ پارادایم‌های علمی قرار داشت. او میراثِ «عقل‌گراییِ شیراز» (مکتب دشتکی) را حمل می‌کرد و آن را به «فقهِ استدلالیِ نجف» پیوند زد.

    تا پیش از او، میانِ «فلسفه و منطق» و «فقه»، نوعی مرزبندیِ ذهنی وجود داشت. ملاعبدالله با به‌کارگیریِ استدلال‌هایِ دقیقِ عقلی در متونِ حوزوی، نشان داد که منطق، ابزاری انتزاعی نیست، بلکه «فناوریِ استدلال» برای استنباطِ احکام است. او توانست میراثِ حکمیِ شیراز را به سنتِ فقاهتیِ نجف تزریق کند و این پیوند، باعثِ ارتقایِ کیفیتِ استدلال در فقهِ شیعی شد. او در واقع معمارِ ابزارهایِ ذهنیِ فقیهانِ نسلِ بعد از خود بود.

۴. گذار از «محققِ گوشه‌نشین» به «معلمِ اجتماعی»

توصیفاتی که تراجم‌نگاران از «انصاف در بحث»، «وقار»، و «برکتِ تدریسِ» او ارائه داده‌اند، ترسیم‌کنندهٔ «اسوهٔ مطلوبِ یک عالم» است.

ملاعبدالله یک «معلمِ اجتماعی» بود. اینکه منابع ذکر کرده‌اند «هیچ‌کس نزد او شاگردی نکرد مگر آنکه سود برد»، نشان می‌دهد که او دارایِ «مهارتِ انتقالِ دانش» بود. اخلاقِ او (انصاف در بحث و وقار) در کنارِ دانشِ او، یک «نمونهٔ عینی» برای شاگردانش (مانند صاحبان معالم و مدارک و شیخ بهایی) ایجاد کرد. او به شاگردانش نه فقط علم، بلکه «نحوهٔ مواجهه با حقیقت» را می‌آموخت. این شخصیتِ تربیت‌گر، همان چیزی است که محبی با عنوانِ «خوف و خشیتِ الهی» از آن یاد کرده است.

۵. کانونِ جغرافیایِ ذهنی در جهان اسلام

بازتابِ نام او در منابعِ غیرفارسی نشان می‌دهد که او شخصیتی «بومی» و محدود به یک منطقه نبوده است.

در تاریخِ اندیشه، برخی آثار به «زبانِ مشترک علمی» تبدیل می‌شوند. «حاشیهٔ ملاعبدالله» در قلمرو عثمانی و هند، بخشی از یک «جغرافیای ذهنی» بود که از ایران تا شرقِ دور گسترده بود. او در سنتِ منطقِ پس از ابن‌سینا، یک «گره‌گاه» است؛ یعنی بدونِ رجوع به اثرِ او، فهمِ بسیاری از تحولاتِ بعدیِ منطق در جهانِ اسلام ناممکن است. او به این معنا، نویسندهٔ یک کتاب نیست، بلکه «مربیِ مشترکِ» حوزه‌های علمیه در گسترهٔ جغرافیایِ اسلامی است.

از «شخصیت» به «نهاد»

ملاعبدالله یزدی را نباید صرفاً یک «فرد» دید؛ او یک «نهادِ آموزشی» است که در کالبدِ یک انسان تجلی یافت. تضادِ موجود میانِ «شهرتِ تک‌بعدی‌اش در منطق» (که در نظامِ آموزشی رسوب کرده) و «جامعیتِ چندبعدی‌اش در واقعیت» (که تراجم‌نگاران بر آن تأکید داشته‌اند)، نشان می‌دهد که او چنان در خدمتِ نظامِ آموزشی درآمد که هویتِ فردی‌اش در هویتِ سیستمِ درسی‌اش مستحیل شد. این، عالی‌ترین درجهٔ تأثیرگذاریِ یک دانشمند در تمدنِ اسلامی است: او دیگر نویسندهٔ یک کتاب نیست؛ او «خودِ کتاب» است.

در هر پژوهشی، باید بر این «شخصیتِ فرارونده از کتاب» تأکید کرد؛ اینکه ملاعبدالله یزدی، فراتر از یک مؤلف، در واقع یک «سازهٔ علمی» در تاریخِ آموزشِ تشیع است که بدونِ حضورِ او، هندسهٔ آموزشیِ حوزه‌های علمیه صورت‌بندیِ کنونی خود را نداشت.

نتیجه‌گیری راهبردی برای حوزه‌های علمیه معاصر؛ بازگشت به «فناوری تفکر»

میراثِ علمیِ ملاعبدالله بهابادی برای حوزه‌های علمیه امروز، نه صرفاً یک متنِ درسی، بلکه یک «الگویِ آموزشی» است که می‌تواند در بازسازیِ نظام‌های تربیتی مورد توجه قرار گیرد. برای تبدیلِ این میراث به یک سرمشقِ کاربردی، می‌توان چهار مؤلفهٔ راهبردی را استخراج کرد:

۱. گذر از «حفظِ محتوا» به «آموزشِ فناوریِ استدلال»

ملاعبدالله در حاشیهٔ خود، پیش از آنکه به نقلِ اقوال بپردازد، به «چگونگیِ اندیشیدن» اهمیت می‌داد. حوزه علمیه امروز بیش از هر زمان دیگر نیازمند آن است که «منطق» را از یک علمِ نظری و انتزاعی، به «فناوریِ کاربردی» برای استنباط و نقد تبدیل کند. هدفِ نهاییِ آموزش باید «توانمندسازیِ ذهنِ طلبه» برای تحلیلِ مسائلِ نوپدید باشد، نه صرفاً انتقالِ داده‌های علمی.

۲. شکستنِ دیوارهایِ انضباطی میانِ علوم (عقل و نقل)

ملاعبدالله نمادِ «عالمِ جامع» بود که میانِ حکمت و فقاهت مرزی قائل نبود. ضعفِ آموزشیِ امروز در جداسازیِ افراطی میانِ فلسفه و فقه است. حوزه علمیه برای تربیتِ فقیهانِ تمدن‌ساز، نیازمندِ احیایِ سنتِ «فقهِ حکیمانه» است؛ یعنی استنباطی که بر پایهٔ مبانیِ متقنِ عقلی استوار باشد. این همان الگویِ پیوندِ مکتبِ شیراز (حکمت) و نجف (فقاهت) است که ملاعبدالله پرچمدار آن بود.

۳. احیایِ «متونِ معیار» (سهلِ ممتنع)

ملاعبدالله توانست متنی بنویسد که در عینِ ایجاز و اختصار، چنان عمیق بود که به «متنِ معیار» تبدیل شد. نظامِ آموزشیِ فعلی گاه در میانِ تکثرِ منابعِ درسی و گاه در میانِ متونِ دشوار و فاقدِ ساختار، دچارِ سردرگمی است. نیازِ امروز، تدوینِ متونِ آموزشیِ «سهل و ممتنع» است؛ متونی که هم دسترسیِ شاگرد به حقیقت را آسان کند و هم عمقِ استدلال را فدایِ ساده‌انگاری نکند.

۴. جایگاهِ «معلمِ اجتماعی» در برابر «استادِ متکلم»

گزارش‌های تراجم‌نگاران از «خوف و خشیت» و «انصافِ علمیِ» ملاعبدالله نشان می‌دهد که او پیش از آموزشِ علم، «شخصیتِ علمی» می‌ساخت. حوزه علمیه باید به جایگاهِ «استادِ مربی» بازگردد؛ استادی که نه فقط درس‌گفتار ارائه می‌دهد، بلکه با اخلاقِ علمی و منشِ پژوهشیِ خود، «سرمشقِ رفتاری» برای شاگردانش می‌سازد.

ملاعبدالله بهابادی یزدی نشان داد که «نوآوریِ آموزشی» لزوماً در نفیِ سنت نیست، بلکه در «بازخوانیِ هوشمندانهٔ سنت» و کاربردی‌سازیِ آن برای نیازهایِ زمانه است. الگوی او، «تربیتِ فقیه-حکیم» است؛ فقیهی که ابزارِ استدلال را از منطق می‌گیرد، عمقِ تحلیل را از حکمت می‌آموزد و با روحِ فقاهت، آن را در خدمتِ جامعه قرار می‌دهد. این تنها راهِ احیایِ مرجعیتِ علمیِ حوزه‌ها در عصرِ حاضر است.

...........

پایان پیام/

برچسب‌ها

نظر شما

شما در حال پاسخ به نظر «» هستید.
captcha