به گزارش خبرگزاری بینالمللی اهلبیت(ع) ـ ابنا ـ در بخش اول این نوشته، کلیاتی در موضوع دعا و جایگاه آن و در بخش دوم آن، تاریخ نگارش ادعیه در منابع روایی و تاریخی مورد بررسی قرار گرفت. در سومین بخش این نوشته مجموعههای دعایی نقل شده از اهلبیت(ع) معرفی میشوند.
در یک بررسی مختصر میتوان حدود ۷۰ کتاب دعا را یافت که در دوران ائمه معصومین(ع) تا پایان دوران غیبت صغری تدوین شدهاند. این کتابها، پایهای برای نگارش کتابهای دعا در طول قرون بعد شد، همانگونه که «اصول چهارصدگانه» حدیثی، مبنایی برای تدوین کتابهای حدیثی در طول قرنهای بعد شد.
نگارش فهرست این کتابهای دعایی در منابع مختلف و معرفی این آثار در کتابهای «فهرست نجاشی» و «فهرست طوسی»، توانست نام این کتابها را در تاریخ ماندگار سازد.گروهی از این آثار با عنوان عمومی «کتاب الدعاء» نامگذاری شدهاند، بهعنوان نمونه ابراهیم بن سلیمان الخزار الکوفی، اسماعیل بن موسی بن جعفر(ع)، حسین بن سعید بن حماد بن مهران اهوازی، أحمد بن محمّد بن خالد برقی، علی بن مهزیار أهوازی و معاویه بن عمار دهنی کتابهایی با عنوان «الدعاء» نگاشتهاند که غالبا ادعیههای مختلفی از ائمه معصومین(ع) همراه با روایتهایی در اهمیت و جایگاه دعا در این آثار نقل شده بود.
همچنین در میان این آثار، دستهبندیهای متنوعی از آثار را میتوان یافت، بهعنوان نمونه دعاهای نقل شده از امام علی(ع) در کتاب «الدعاء عن علی(ع)»، از تالیفات عبدالعزیز بن یحیی بن أحمد الجَلودی، دعاهای امام علی(ع) را حدود ۷۰ سال قبل از جمعآوری نهجالبلاغه توسط سید رضی، گردآوری شده است. همچنین در کتاب «مجموعه مولانا زین العابدین»، دعاهایی از امام سجاد(ع) نقل شده که بهعنوان جزیی از صحیفه سجادیه شناخته میشود. از این کتاب تنها ادعیههایی در کتاب «اقبال» سید بن طاووس باقی مانده است.
همچنین نگارش کتابهای دعا بر اساس اعمال سالیانه مانند کتاب «عمل الشهور»، تالیف: محمّد بن علی بن یعقوب بن ابیقرة. یا اعمال ماهانه مانند سه کتاب مستقل عمل رجب، عمل شعبان و عمل رمضان تالیف: احمد بن محمّد بن عبیدالله بن عیاش جوهری، یا سه کتاب مجزای عمل رجب، عمل شعبان و عمل رمضان از تالیفات محمّد بن عبیدالله بن عیاش جوهری همچنین کتاب با عنوان «کتاب عمل ذی الحجة» تالیف ابوعلی حسن بن محمّد بن اسماعیل بن أشناس از اساتید شیخ طوسی را میتوان نمونههایی از تدوین کتاب دعا براساس اعمال ماههای مختلف سال دانست.
کتاب «یوم و لیله» تدوین معاویه بن عمار دهنی یا کتاب «المبسوط فی عمل یوم و لیلة» تدوین حسن بن حمزة الطبری نمونههایی از کتابهای تدوینشده براساس «اعمال روزانه و شبانه» است. در کنار این دستهبندیها میتوان به کتابهای تدوین شده برای یک روز خاص نیز اشاره کرد، بهعنوان نمونه کتاب «عمل الجمعه» تالیف: أحمد بن عبدالله بن أحمد بن عبدون از کتابهایی که در این دستهبندی قابل مشاهده است.
همچنین کتابهای موضوعی مانند کتاب «أدعیه السفر» تدوین احمد بن محمّد بن سلیمان الزراری نیز از کتابهای دعایی تدوین شده در این دوران است. با تلاشهای صورت گرفته توسط سید بن طاووس و دیگر عالمان، برخی از دعاهای نقل شده در این کتاب، در کتابهای دیگر مانند «الاقبال» نقل شده و به این طریق، این ادعیه به دست ما رسیده است.
تاریخ تالیف برخی از این آثار به بیش از دوازده قرن پیش باز میگردد که نشانهای از اهمیت توجه به مقوله دعا در تاریخ تشیع است.
در بخشهای دیگر این نوشته تعداد دعاهای نقل شده از ائمه معصومین(ع) بررسی میشود.
سید علیاصغر حسینی/ ابنا
..........................
پایان پیام
نظر شما