به گزارش خبرگزاری بینالمللی اهلبیت(ع) ـ ابنا ـ محمدمهدی شریعتمدار در هشتمین بخش یادداشتهای متعلق به وی، از زاویهای متفاوت به این شهر مینگرد؛ نگاهی به دانشگاهها، کتابخانهها، مراکز فرهنگی و بازار کتاب که نشان میدهد در پس فضای زیارتی شهر پیامبر(ص)، تحولات تازهای در عرصه فرهنگ، آموزش و سبک زندگی در حال شکلگیری است؛ متن یادداشت بدین شرح است:
یادداشت امروز را به جلوهای دیگر از دیار حرمین شریفین اختصاص دادهام که برای شناخت جامعه امروز این سرزمین ضروری است. چهبسا گفتهشود که در ایام حج، باید به ابعاد معنوی این فریضه الهی پرداخت یا در میانه تحولات اخیر وچالشهای سیاسی کنونی، از کشوری مینویسم که در دور از حوادث اخیر نمانده است. روشن است که بر مبنای اصل قرآنی تعارف ملتها ولزوم ارتباط مسلمین با همدیگر واز آنجا که فرهنگ وآداب وسبک زندگی، بخشی از ایمان دینی است وچون شناخت جامعه مخاطب وتحولات آن، از موضع کارشناسی وفارغ از دنیای سیاست وتحولات میدانی، کار ما نخبگان است وامور سیاست ومیدان را باید به اهلش سپرد، توجه به این ابعاد در این سلسله یادداشتها را ضروری میدانم.
پیش از این، درباره بعضی تحولات فرهنگی، موزهها، نمایشگاه «السیره النبویه والحضاره الاسلامیه؛ جلال السیره وجمال المسیره» وفروشگاه کتاب وآثار هنری دینی کنار آن ونقد این تحولات اشاراتی شد. برای نمونه، کتاب «مجموعه السیره النبویه فی ثوبها الجدید» (مجموعه سیره نبوی در آرایشی نو) از نویسندهای بهنام «ناصر بن مسفر القرشی الزهرانی» را ذکر کردیم که تحریری نوین از سیره نبوی ودارای عناوین جالبی مانند «پیامبر و ریاضیات و آمار»، یا «پیامبر ومشاغل، صنایع وحرفهها» و… بود. همچنین درباره مجتمع ملک فهد برای چاپ قرآنکریم مطالبی نوشتیم.
دانشگاهها در شهر پیامبر اکرم(ص)
دانشگاههای مدینه منوره در گشت وگذار ما در حوزه دانش وفرهنگ ونشر قرار داشت. در عربستان سعودی ۳۰ دانشگاه دولتی، ۱۲ دانشگاه خصوصی و۱۳ دانشکده دولتی وخصوصی، علاوه بر ۷ دانشکده نظامی وجود دارد. دانشگاههای ملک سعود، ملک عبدالعزیز وملک فهد برای نفت ومعدن دارای رتبههای جهانی در سالهای ۲۰۲۵ و ۲۰۲۶ هستند. دانشگاه امالقری در مکه مکرمه ودانشگاه اسلامی در مدینه منوره، مهمترین دانشگاهها در حوزه علوم دینی وزبان عربی هستند.
به دانشگاه اسلامی مدینهمنوره رفتیم، با قدمتی ۶۵ ساله. ورود به دانشگاه بدون هیچ مانعی انجام شد. دانشگاه دارای ۱۲ دانشکده، یعنی دانشکدههای قرآنکریم، حدیث شریف، دعوت واصول دین، شریعت، حقوق، زبان عربی ومطالعات علوم انسانی، زبانها وترجمه، علاوه بر دانشکدههای علوم، مهندسی، کامپیوتر، مدیریت وعلوم تطبیقی و … است. نزدیک به ۱۸ هزار دانشجو از ۱۸۰ ملیت و۵۰ زبان در این دانشگاه مشغول تحصیل هستند و ۸۷۸ استاد در آن تدریس میکنند که نسبت ۱ به ۲۰ برای داشگاههای علوم انسانی نسبتی منطقی است.
به دفتر رئیس دانشگاه برای درخواست ملاقات با او رفتیم اما به ما گفته شد، ملاقات خارجیان باید از طریق وزارت خارجه هماهنگ شود وبهرغم آن که گفتیم به لحاظ شخصی آمدهایم وارتباط دولتی نداریم، بر روش ابلاغ شده خود تاکید مجدد کردند. در کتابخانه همین دانشگاه، بدون هیچ مانعی اجازه بازدید داده شد.
من برای بار دوم این کتابخانه را میدیدم. چون کتابخانه دانشگاه اسلامی است، اکثر کتابها در حوزه دین بود، هیچ تفسیر یا منابع فقه واصول وعقاید شیعی ملاحظه نشد ودر عوض منابع آیین وهابیت بسیار بود وبعضا هم کتب ضدشیعی. این کتابخانه بخش کتب انگلیسی برای دانشکدههای علوم ومهندسی هم داشت. در یکی از خیابانهای دانشگاه، با دفتر «جمعیت خدمت به محتوای اسلامی به زبانهای مختلف» برخورد کردیم که مرکز اصلی آن در ریاض است و دارای پایگاههای اطلاعرسانی است وبه ۱۲۰ زبان محتوا تولید میکند.
دانشگاه طیبه در مدینه منوره مقصد بعدی ما وهنوز در حال تکمیل برخی از ساختمانها بود. با توجه به اینکه دارای دانشکدههای آموزش، علوم، کامپیوتر، مهندسی، و پزشکی است ورشتههای علومانسانی ندارد، توقف چندانی در آن نداشتیم اما گفته میشود بیش از ۲۰ هزار دانشجو دارد. این دو، تنها دانشگاههای دولتی مدینه است. دانشگاه آزاد عربی، دانشگاه امیر مقرن،دانشکده تکنولوژی، دانشکده بهداشت الغد، دانشکده گردشگری وهتلداری ودانشکده پزشکی الریان از موسسات آموزش عالی خصوصی در این شهر است.
در اطراف مرکز فرهنگی مدینه که برای بازدید آن رفته بودیم، با دانشگاه امیر مقرن ودانشکده تکنولوژی روبرو شدیم. دانشگاه امیر مقرن از دانشگاههای جدیدالاحداث سعودی است که در سال ۲۰۱۷ افتتاح شده است.
کتابخانهها در مدینه
از دیگر نهادهای علمی وفرهنگی، کتابخانههاست. بهرغم گسترش فجازی وکاهش مطالعه کتاب ومتون، توجه به کتابخانهها در عربستان ادامه دارد. من در سفرهای قبلی، بارها به کتابخانه مسجد نبوی رفته، به مطالعه کتاب پرداخته بودم.
یک بار که در کار تحقیق کتابی درباره شواهد شعری در دو تفسیر کشاف زمخشری وانوار التنزیل قاضی بیضاوی بودم، بارها به این کتابخانه وکتابخانه مکه مکرمه مراجعه ولوح فشرده یکی از نسخ خطی کتاب را از کتابخانه مکه دریافت کرده بودم؛ کاری که معمولا در گنجینههای مخطوطات کتابخانههای کشور ما بهسختی انجام میشود.
سه بار به «المکتبه العامه بالمدینه المنوره» در خیابان قبا که کتابخانه عمومی زیر نظر وزارت فرهنگ است، رفتیم اما تعطیل بود. دو بار به مجمع الملک عبدالعزیز للمکتبات الوقفیه در طریق الهجره رفتیم ودر بار دوم موفق به بازدید از آن شدیم.
این مجمع، کتابخانههای موقوفه وخانوادگی را جمعآوری کرده که به گفته مدیر مجمع، یکی از آنها ۲۰۰ سال قدمت داشته است. مشخص نشد که چند کتابخانه تجمیع شده است. بهنظر میرسد، تجمیع میراث فرهنگی مدینه هدف اصلی بوده ونه ایجاد یک کتابخانه مراجعمحور.
در تمام مدت نزدیک به دو ساعت که مشغول بازدید بودیم، کتابخانه حتی یک مراجعه کننده هم نداشت. البته نفس تجمیع کتابخانهها اقدام خوبی است، اما باید برای کاربری واقعی ونه تشریفاتی آن هم چارهای اندیشید.
کتابخانه بخش خطی دارد که به گفته مسئولان آن دارای ۱۵ هزار نسخه خطی است که عدد اندکی نیست، اما فاقد فهرست نسخ خطی است. در طبقه سوم کتابخانه بخش ترمیم وضد عفونی کتب با تجهیزات کامل قرار دارد. همچنین با مخزن کتب نادر مواجه شدیم که امکان بازدید از آن وجود نداشت وشامل کتبی است که در زمان خیلی دور چاپ ومنتشر شده واحتمالا کتب چاپ سنگی هم دارد.
کتب چاپی مجمع در یک مخزن باز، با فهرستنویسی به روش دهدهی دیویی، دارای دهها هزار نسخه است که اغلب آنها در حوزه دین وچاپهای قدیمی است. البته در کتابخانه، شاهد کتابهایی درباره آموزش زبان فارسی ولغت وادبیات فارسی مانند سعدی وشاهنامه ورباعیات خیام و… بودیم که برای ما در عربستان جالب توجه بود.
جلدهای بسیاری از دورهها ناقص بود، سرشناسههای موضوعی دقیق انتخاب نشده وعلمی نیست، بعضی از قفسهها دارای عناوین موضوعات نبوده یا عنوان درج شده با کتب موجود هماهنگ نبوده است. اکثر وشاید بیش از ۸۰ درصد کتابها چاپ قدیم است ولذا کتابخانه هم از نظر آخرین کتب منتشر شده بسیار ضعیف وهم نسخ موجود غیر مفید است، زیرا نسخ تحقیق شده، با فهرستهای لازم، پاورقیها و… چنانکه در چاپهای جدید مرسوم شده، وجود ندارد.
کتابخانه از نظر مطبوعات ونشریات ادواری بسیار ضعیف، نظام دیویی برای کتابخانه عمومی مناسب اما نداشتن ترتیب وتداخل موضوعات وفقدان کتاب در بعضی موضوعات، از اشکالات کتابخانه است. برای مثال، در حوزه فلسفه که آن را با روانشناسی گذاشتهاند، بیش از سه چهار عنوان وجود ندارد.
بعضی از اشکالات ومصادیق آن را به خانم کتابدار اعلام کردیم. سپس به دفتر مدیر مجمع رفته، آقای صالح مالک صدیق با روی گشاده ما را پذیرفت. به ایشانگفتم، برای حج آمدهام وبنا به رسم همیشگی خود، با توجه به محقق ونویسنده بودن، از کتابخانهها ومراکز فرهنگی مدینه بازدید کردم. از اقدام خوب انجام شده، بخش ترمیم وضدعفونی کتاب ومجموعه کتب تشکر واعلام کردم ملاحظاتی دارم که آنها را مطرح کردم.
ایشان از نقد عملکرد مجموعه اظهار رضایت وتشکر کرد. داشتن تنها دو کتابدار وجمعآوری کتابخانهها همانطور که هست وعدم رفع نقائص را دلایل بعضی اشکالات دانست.
به او گفتم، با توجه به رویکرد قبلی در عربستان، نبود کتب فلسفه وعلوم عقلی قابل درک است، اما در فضای جدید که علیالقاعده این رویکرد باید تغییر کردهباشد، قابل قبول نیست. به ایشان گفته شد، نظام دیویی برای یک کتابخانه عمومی غیر تخصصی خوب است، اما در فهرستنویسی توصیفی از استانداردهای دیگری مانند قواعد استاندارد جدید RDA (توصیف ودسترسی به منبع) استفاده میشود وخوب است، از آغاز روی آن فکر شود.
به ایشان گفتم این مجمع میتواند به الگو برای سایر کتابخانهها تبدیل شود.
مدیریت فرهنگی مدینه منوره
به نظر میرسد، در چارچوب تحولات اجتماعی در عربستان، مدیریت فرهنگی با محوریت گردشگری دینی وتلاش برای تمدنپردازی برای این سرزمین، در دستور کار قرار گرفته است. در عبور از خیابانهای مختلف مدینه، علاوه بر موزهها، کتابخانهها و… نهادهایی همچون «هیئه تطویر منطقه المدینه المنوره» در طریق ملک عبدالله و«مرکز الملک سلمان للمؤتمرات» در بزرگراه خالد بن ولید نظر ما را جلب کرد. کاش فرصت نشستی با هیئت توسعه منطقه مدینه منوره و اطلاع از پروژههای آن را پیدا میکردیم.
مدیریت امور حرمین شریفین و نمایندگی وزارت حج عربستان از اماکنی است که در جنوب مسجدالنبی قابل دسترسی است. از مشاهدات جالب توجه در مدینه، دو نهاد دیوان محاسبات عمومی و"هیئه الزکاه والضریبه والجمارک" در بزرگراه خالد بن ولید بود.
تلفیق زکات با مالیات و قرار دادن آنها با نهاد گمرک در یک موسسه جالب توجه بود. این عنوان، زکات این نهاد فقهی مغفول مانده در ایران و چالش مالیاتهای شرعی و موضوعه، در کنار مناقشه سالهای نخست انقلاب درباره مشروعیت گمرک و اخذ عوارض گمرکی را بهیاد میآورد.
کتابفروشیهای مدینه منوره
برای بازدید از مجموعه کتابفروشیهای دینی در خیابان «ستین» (قدیم) رفتیم که دیدیم کل منطقه شرق مسجدالنبی از شمال تا جنوب آن یعنی از مسجد مباهله و ماقبل آن تا منطقه «باب العوالی» و مسجد بلال تخریب شده و در حال بازسازی و توسعه حرم است و اثری از آن ناشران نیافتیم.
مکتبة العبیکان که قبلا فروشگاهی دو یا سه طبقه با مساحت بسیار وسیع در نزدیکی شهدای احد داشت، پس از بررسی معلوم شد که فروشگاه خود را تعطیل کرده است. جستوجوی ما برای یافتن ناشران و کتابفروشیها، حتی از طریق گوگل ونرمافزارهای مکانیاب به نتیجه خاصی نرسید و تنها دو سه مورد را یافتیم.
کتاب فروشی دارالزمان در طریق السلام یکی از آنها بود. علاوه بر کتاب، مانند همه کتاب فروشیهای دیگر عربستان، نوشتافزار و لوازم مرتبط با عرصه آموزش و فرهنگ و هنر در این مکان عرضه میشد. کتب مربوط، در همه زمینههای دین، تمامی شاخههای علوم انسانی، علوم، و ادبیات بود. فاقد کتب انگلیسی، رمان و کتب جدید بود و بیشتر کتابها در چارچوب التزام به مبانی ایمانی وشرعی کشور عربستان بود.
کتابفروشی العصریه در خیابان العباس بن عباده تنها کتب آموزشی، کمکآموزشی، کودک ونوشتافزار داشت. مکتبه دارالاسلام هم تغییر نام داده وهم تبدیل به فروشگاه نوشتافزار شده است.
سراغ مکتبه جریر در مجموعه تجاری عالیه رفتیم که یکی از سه شعبه این ناشر وموزع کتاب در مدینه است. فروشگاهی بین ۱۸۰۰ تا ۲۰۰۰ متر مربع که تقریبا به چهار قسمت مساوی برای رایانه و لوازم الکترونیک، کتاب، نوشتافزار وبازیهای فکری تقسیم شده بود.
قسمت کتاب، به دو بخش کتب انگلیسی وعربی تقسیم میشد ودر بخش عربی، شاید بزرگترین بخش، مربوط به رمان وداستان بود که ترجمه همه رمانهای جهان، از جمله آثار داستایوسکی، تولستوی، آگاتا کریستی و… در آن عرضه میشد. نکته جالب، عرضه داستانهای عشقی وشامل اباحهگری بود که این میزان از تسامح درباره دین، اخلاق وسنتها غیرقابلتصور بود.
ادبیات، همه شاخههای علوم انسانی واجتماعی، فلسفه، کلیات، میراث فرهنگی مناطق مختلف عربستان، دین و… از بخشهای مختلف این فروشگاه بود که تقسیم موضوعی حرفهای هم داشت. در بخش کتب دینی، علاوه بر کتب تراث، تألیفات نویسندگان جدید واز جمله نوگرایان دینی هم قابل رویت بود.
مراکز فرهنگی
علاوه بر موزهها که غیر از آنچه در یادداشتهای قبلی آمد، نمونههای دیگری هم دارد، مانند بیرون مسجد قبا که محوطهسازی زیبایی در آن صورت گرفته، نقشه مهاجرت از مکه به مدینه روی دیوار نصب شده، موزه “متحف السیره؛ الرحله الی قبا” احداث شده وعلاوه بر آن، در ضلع جنوب غربی مسجد، نخلستان المستظل وچاه اریس که انگشتری پیامبر درون آن افتاد وبه همین دلیل به آن چاه “خاتم” هم میگویند، قرار داشت که ظاهرا آن را به تفرجگاه ومکان تفریحی تبدیل کردهاند. قبلا درباره چاه سلمان فارسی هم سخن گفته بودیم.
موزه ذاتالنخیل در جاده ریاض، به رغم اعلام باز بودن از ده صبح تا ده شب، بسته بود. به نظر میرسد که مجموعه بورس خرما در آنجا در حال احداث است که این موزه هم در کنار آن قرار گرفته است. دو موزه “قصه الخلق” و"خیر الخلق" در مجموعه “متحف بستان الصافیه” در جنوب مسجدالنبی هم دیدنی است.
بقایای مجموعه کاخهای عروه بن زبیر در حال آمادهسازی برای بازدیدکنندگان وگردشگران بود. در کنار این مجموعه، یک قلعه بازسازی شده دوره عثمانی وجود داشت که متاسفانه بسته بود. متحف دار المدینه در طریق امیر مقرن که به سیره نبوی وآثار تاریخی مدینه اختصاص دارد، از جمله این آثار است.
فراتر از موزهها، برای بازدید از «مرکز الثقافات وملتقی الشعوب» و«الجمعیة العربیة السعودیة للثقافة والفنون» و«مرکزفرهنگی مدینه»، وابسته به وزارت فرهنگ عزیمت کردیم که مکان نخست جمعآوری شده بود ودو مرکز فرهنگی دیگر هم تعطیل بود.
از دیگر مشاهدات ما افزایش تعداد باشگاههای بدنسازی خیلی وسیع ومدرن، کلینیکهای زیبایی ودندانپزشکی، مقرهای ماساژ وبالاخره تعدد قابل توجه موسسات تبلیغات وآگهی است که همه اینها نشانگر تحولات فرهنگی جامعه سعودی است. دو رستوران شهزاد وشینگیانگ (دو نام ایرانی وچینی) هم دو نام وپدیده جالب توجه بود.
از آن رو، در کنار فرصت مغتنم زیارت ومعنویت ویادآوری تاریخ وعبرتهای آن، به موسسات فرهنگی، اجتماعی وتمدنی، دانشگاهها ودنیای نشر پرداختیم که مخاطب بداند، در آنسوی حرم، حریمهایی فرهنگی وجود دارد که باید شناخت.
............
پایان پیام
نظر شما