به گزارش خبرگزاری بینالمللی اهلبیت(ع) ـ ابنا ـ در نظام فقهی شیعه، «اعلمیت» به عنوان یکی از معیارهای اصلی برای رجوع مقلدان در استنباط احکام شرعی، جایگاهی بسزا دارد. تعیین مجتهد «اعلم»، همواره موضوع بحث و بررسی عمیق فقها بوده است. این یادداشت علمی، با استناد به دیدگاه مرحوم آیتالله سید محمد کاظم طباطبایی یزدی (قدس سره)، صاحب کتاب وزین «عروه الوثقی»، در باب ملاک اعلمیت، به تحلیل و تطبیق ویژگیهای علمی و عملی شهید آیتالله سید علی خامنهای (ره) در این چارچوب میپردازد.
دیدگاه مرحوم سید محمد کاظم یزدی درباره ملاک اعلمیت:
مرحوم سید محمد کاظم طباطبایی یزدی، که جایگاهی رفیع در میان مراجع تقلید شیعه دارند و اثر ماندگار ایشان، «عروه الوثقی»، همواره مورد استناد فقها بوده است، در بحث «اعلمیت»، بر معیاری کلیدی تأکید ورزیدهاند: «اجودیت در اجتهاد».
ایشان بر این باورند که «اعلم کسی است که اجتهاد او قویتر (اجود) باشد.» در این دیدگاه، «اجود» صرفاً به معنای برخورداری از دانش وسیع نیست، بلکه به توانایی، عمق، گستردگی، دقت نظر، و تسلط ممتاز بر ابزارها و منابع لازم برای استنباط احکام شرعی اشاره دارد. این رویکرد، بر کیفیت، قوت و مهارتِ خودِ فرایند اجتهاد انگشت میگذارد؛ یعنی، مجتهدی «اعلم» تلقی میشود که در استنباط احکام، مهارت و چیرگی بیشتری از خود بروز دهد. مرحوم سید یزدی، «اجود» (به معنای قویتر و ماهرتر) در اجتهاد را «اعلم» میدانستند و «قوت در استنباط» و «براعت» (چیرهدستی و مهارت) در استخراج احکام شرعی از منابع معتبر را دلیل این امر برمیشمردند. این بینش، بر جنبه عملی و مهارتی اجتهاد تأکیدی ویژه دارد.
تحلیل و تطبیق ویژگیهای آیتالله سید علی خامنهای (ره) با معیار «اجتهاد اجود»:
ویژگیهای منسوب به شهید آیتالله سید علی خامنهای (ره)، در چهار محور قابل تحلیل و انطباق با معیار «اجتهاد اجود» از دیدگاه سید یزدی قرار میگیرند:
۱. اجودیت در اجتهاد و تلاش فراوان:
انطباق با ملاک سید یزدی: این محور، مستقیماً با معیار «اجودیت در اجتهاد» همخوانی دارد. ادعای برخورداری شهید آیتالله خامنهای (ره) از «اجودیت در اجتهاد» و «تلاش و جهود فراوان» در این مسیر، ناظر به این معناست که ایشان در استنباط احکام، از عمق، دقت، گستردگی نظر، و تسلط بر منابع و قواعد اصولی که لازمه یک اجتهاد برتر است، بهرهمند بودند. «تلاش و جهود فراوان» نیز، بیانگر پویایی، جدیت و عمقبخشی به فرایند اجتهاد است که همگی از لوازم «اجتهاد اجود» محسوب میشوند.
۲. موضوع شناسی و مساله شناسی تخصصی:
انطباق با ملاک سید یزدی: توانایی در «موضوع شناسی و مساله شناسی تخصصی»، یکی از ارکان «اجتهاد قوی» (اجود) است. درک عمیق و دقیق از موضوعات و مسائل فقهی، و تشخیص صحیح حدود و ثغور آنها، شرط لازم برای استنباط صحیح و «اجود» احکام است. این ویژگی، بخشی از تخصص و مهارت لازم برای یک مجتهد «اجود» به شمار میرود که به ایشان در به کارگیری صحیح قواعد فقهی کمک میکرد.
۳. جهان شناسی و شناخت مناسبات سیاسی، اجتماعی و اقتصادی:
انطباق با ملاک سید یزدی: این محور، در واقع بسط و تعمیم مفهوم «اجتهاد اجود» به دنیای معاصر است. اجتهاد مؤثر در دنیای امروز، تنها به شناخت متون دینی محدود نمیشود، بلکه نیازمند فهم واقعیتهای پیچیده جهان، از جمله مناسبات سیاسی، اجتماعی و اقتصادی است. «جهان شناسی» و درک این مناسبات، ابزار لازم برای اعمال صحیح و «اجود» احکام شرعی در عرصههای نوپدید و پیچیده زندگی امروز بود. این دانش، خود بخشی از تلاش مجتهد برای ارائه فهمی جامع و کاربردی از دین است که با «اجتهاد اجود» سازگار بود.
۴. فهم اجتماعی، قلمرو استراتژیک، مسائل نظامی و روابط بینالملل:
انطباق با ملاک سید یزدی: این ویژگی، اوج بهکارگیری «اجتهاد اجود» در عرصههای عملی و حیاتی است. توانایی درک و تحلیل مسائل پیچیده استراتژیک، نظامی و روابط بینالملل، و ارائه راهحلهای مبتنی بر مبانی دینی، گواهی بر عمق و گستره اجتهاد فرد است. این توانمندی، که در متن اصلی به عنوان برجسته و بیبدیل مطرح شده بود، نشاندهنده توانایی شهید آیتالله خامنهای (ره) در انطباق اجتهاد با واقعیتهای عینی و ارائه رهنمودهای جامع در حوزههایی است که مستقیماً با سرنوشت جامعه و امت اسلامی گره خورده بود. این، مصداق بارز «اجتهاد اجود» در ابعاد بینرشتهای و کاربردی است که مستلزم تسلط بر منابع و توانایی اجتهاد در مصادیق جدید بود.
با توجه به ملاک «اجودیت در اجتهاد» که توسط سید محمد کاظم یزدی مطرح شده است، ویژگیهای منسوب به شهید آیتالله سید علی خامنهای (ره) – شامل توانایی در اجتهاد، موضوعشناسی، جهانشناسی و درک مسائل پیچیده معاصر – را میتوان به عنوان مصادیق و جلوههای برجسته این «اجتهاد اجود» در ابعاد گوناگون و متناسب با نیازهای زمانه تلقی کرد. این تطبیق نشان میدهد که چگونه ملاک سنتی «اجتهاد قوی» میتواند در چارچوب مسائل و پیچیدگیهای دنیای امروز، تعبیر و تفسیری جامعتر و کاربردیتر بیابد.
بقلم : حسن عبدیپور، استاد حوزه و دانشگاه
..............................
پایان پیام/ ۲۶۸
نظر شما