خبرگزاری بینالمللی اهلبیت(ع) ـ ابنا: زیارت اربعین از جامعترین متون مأثور اهلبیت(ع) در تبیین ابعاد معرفتی نهضت عاشوراست. این زیارت که از امام صادق(ع) روایت شده و شیخ طوسی آن را در مصباح المتهجد نقل کرده است (مصباح المتهجد، شیخ طوسی، ج۱، ص۷۸۸)، مجموعهای از معارف بنیادین درباره جایگاه امام، فلسفه قیام، عوامل انحراف جامعه، شاخصهای جبهه باطل و وظایف پیروان اهلبیت(ع) را در قالب عباراتی کوتاه و عمیق بیان میکند. از همین رو، زیارت اربعین را میتوان یکی از مهمترین منابع روایی برای شناخت مبانی معرفتی نهضت حسینی دانست.
جایگاه الهی امام حسین(ع)
زیارت اربعین، نهضت عاشورا را با معرفی جایگاه الهی امام حسین(ع) آغاز میکند؛ زیرا تا حقیقت امامت شناخته نشود، فلسفه قیام و عظمت فداکاری آن حضرت نیز به درستی فهمیده نخواهد شد. از همین رو، زائر در آغاز این زیارت با تعابیری چون «وَلِیِّ اللَّهِ»، «حَبِیبِهِ» و «خَلِیلِهِ» به سیدالشهدا(ع) سلام میدهد و سپس با بیان «أَشْهَدُ أَنَّهُ وَلِیُّکَ وَابْنُ وَلِیِّکَ، وَصَفِیُّکَ وَابْنُ صَفِیِّکَ) به ولایت ایشان گواهی داده و امام حسین(ع) را در جایگاه ولایت الهی و امتداد سلسله برگزیدگان خداوند قرار میدهد؛ جایگاهی که ریشه در آموزههای قرآن دارد: «إِنَّمَا وَلِیُّکُمُ اللَّهُ وَرَسُولُهُ وَالَّذِینَ آمَنُوا ... ؛ ولیّ امر و یاور شما تنها خدا و رسول و مؤمنانی خواهند بود ...» (مائده/ ۵۵).
بر پایه روایات معتبر شیعه، این آیه اصل ولایت الهی را پس از خداوند و رسول اکرم(ص) در امتداد ولایت امامان (وَالَّذِینَ آمَنُوا) ترسیم میکند و زیارت اربعین نیز امام حسین(ع) را در همین جایگاه قرار میدهد.
در فراز دیگری از زیارت آمده است: «وَأَعْطَیْتَهُ مَوَارِیثَ الْأَنْبِیَاءِ، وَجَعَلْتَهُ حُجَّةً عَلَیٰ خَلْقِکَ مِنَ الْأَوْصِیَاءِ)؛ تعبیر «مَوَارِیثَ الْأَنْبِیَاءِ» از استمرار مسیر پیامبران الهی حکایت دارد و تعبیر «حُجَّةً عَلَیٰ خَلْقِکَ» جایگاه امامت را به عنوان حجت و مرجع هدایت الهی پس از پیامبر اکرم(ص) تبیین میکند. همین حقیقت در قرآن کریم درباره پیشوایان الهی چنین آمده است: ﴿وَجَعَلْنَاهُمْ أَئِمَّةً یَهْدُونَ بِأَمْرِنَا﴾؛ و آنان را پیشوایانی قرار دادیم که به فرمان ما [مردم را] هدایت می کردند (انبیاء: ۷۳). از این منظر، نهضت عاشورا پیش از آنکه صرفاً یک حادثه تاریخی یا رویارویی سیاسی - نظامی باشد، قیامِ امامی است که در امتداد رسالت انبیاء، هدایت انسانها را بر عهده دارد. از آنجا که حجت الهی بودن امام، با هدایت انسانها معنا مییابد، زیارت اربعین پس از تبیین جایگاه امام حسین(ع)، به نقش هدایتگرانه آن حضرت میپردازد.
نقش هدایتگرانه امام حسین(ع)
زیارت اربعین، پس از تصریح جایگاه امام حسین(ع)، به امامت آن حضرت در هدایت جامعه پرداخته است: «فَأَعْذَرَ فِی الدُّعَاءِ، وَمَنَحَ النُّصْحَ». تعبیر «فَأَعْذَرَ فِی الدُّعَاءِ» بیانگر آن است که امام حسین(ع) دعوت الهی را به گونهای ابلاغ کرد که هیچ عذر و بهانهای برای رویگردانی از حق باقی نماند. اتمام حجت از ارکان سنت الهی است و هیچ امتی بدون انذار عذاب نمیشود.
این شیوه هدایت، با دستور قرآن به پیامبر اکرم(ص) هماهنگ است: «ادْعُ إِلَیٰ سَبِیلِ رَبِّکَ بِالْحِکْمَةِ وَالْمَوْعِظَةِ الْحَسَنَةِ» (نحل/ ۱۲۵). امام حسین(ع) نیز پیش از آغاز نبرد، با خطبهها، نامهها و گفتوگوها، راه هدایت را برای مردم تبیین و بر همگان اتمام حجت کرد و سپس جهاد را آغاز کرد؛ ازاینرو، قیام عاشورا پس از آن رخ داد که دعوت به حق «وَمَنَحَ النُّصْحَ» یعنی خیرخواهی امام به کاملترین شکل انجام شده بود. این دو ویژگی، یعنی، دعوت به حق و خیرخواهی برای مردم، از ویژگیهای مشترک همه رهبران الهی است. قرآن کریم این حقیقت را در سخن حضرت هود(ع) چنین بیان میکند:«وَأَنَا لَکُمْ نَاصِحٌ أَمِینٌ» (اعراف/ ۶۸) و چنین تعابیر در سخنان پیامبران دیگر همچون حضرت نوح(ع)، حضرت صالح و حضرت شعیب نیز مشاهده میشود. اوج مسیر هدایت، در فداکاری امام حسین(ع) برای تحقق هدایت انسانها و نجاتشان از جهالت و گمراهی تجلی یافته است.
هدف نهضت حسینی
زیارت اربعین، هدف نهضت امام حسین(ع) را در یکی از روشنترین و عمیقترین فرازهای خود تبیین میکند: «وَبَذَلَ مُهْجَتَهُ فِیکَ؛ لِیَسْتَنْقِذَ عِبَادَکَ مِنَ الْجَهَالَةِ، وَحَیْرَةِ الضَّلَالَةِ».
ایثار امام حسین(ع) و گذشتن از جان خود، صرفاً یک فداکاری عاطفی یا حماسی نبود، بلکه عالیترین مرتبه بندگی و معامله با خداوند به شمار میرفت. این حقیقت با آیه «إِنَّ اللَّهَ اشْتَرَیٰ مِنَ الْمُؤْمِنِینَ أَنْفُسَهُمْ وَأَمْوَالَهُم بِأَنَّ لَهُمُ الْجَنَّةَ» (توبه/ ۱۱۱) هماهنگ است؛ آیهای که جهاد و نثار جان در راه خدا را معاملهای الهی میداند. بر این اساس، عاشورا تجلی کامل این بیع الهی است که در آن امام حسین(ع) همه هستی خویش را برای تحقق اراده الهی و رهایی بندگان از جهالت و ضلالت تقدیم کرد. مقصود از جهالت، تنها ناآگاهی علمی نیست، بلکه نادانیای است که انسان را از شناخت حق، تشخیص امام و پیمودن مسیر هدایت بازمیدارد. «حیرت ضلالت» نیز بیانگر جامعهای است که معیار حق را از دست داده و در میان جریانهای انحرافی سرگردان شده و از صراط مستقیم فاصله میگیرد.
هدفی که زیارت اربعین برای نهضت حسینی ترسیم میکند، با هدف بعثت پیامبران الهی همسو است؛ زیرا قرآن کریم فلسفه بعثت را تعلیم، تزکیه و هدایت انسانها معرفی میکند: «هُوَ الَّذِی بَعَثَ فِی الْأُمِّیِّینَ رَسُولًا مِنْهُمْ یَتْلُو عَلَیْهِمْ آیَاتِهِ وَیُزَکِّیهِمْ وَیُعَلِّمُهُمُ الْکِتَابَ وَالْحِکْمَةَ... ؛ اوست که در میان مردم بی سواد، پیامبری از خودشان برانگیخت تا آیات او را بر آنان بخواند و آنان را [از آلودگی های فکری و روحی] پاکشان کند و به آنان کتاب و حکمت بیاموزد، ...» (جمعه/ ۲).
تعلیم، تزکیه و هدایت انسانها، محور مشترک رسالت انبیاست و زیارت اربعین، نهضت امام حسین(ع) را همسو با همین مسیر ترسیم میکند؛ با این تفاوت که آن حضرت برای حفظ این مأموریت، جان خویش را نیز در راه خدا فدا کرد.
مجاهدت در راه تحقق هدف الهی
زیارت اربعین، چگونگی تحقق این هدف را نیز چنین ترسیم میکند: «فَجَاهَدَهُمْ فِیکَ صَابِرًا مُحْتَسِبًا، حَتَّیٰ سُفِکَ فِی طَاعَتِکَ دَمُهُ». جهاد امام حسین(ع) در این فراز با سه ویژگی توصیف شده است: «فِیکَ، صَابِرًا و مُحْتَسِبًا» یعنی جهادی که تنها برای خدا و با صبر و امید به پاداش الهی انجام شد. پایان این مجاهدت با عبارت «حَتَّیٰ سُفِکَ فِی طَاعَتِکَ دَمُهُ» ترسیم شده است؛ یعنی آن حضرت در مسیر اطاعت خداوند تا نثار جان خویش استقامت ورزید تا امت را از جهل و گمراهی نجات دهد.
زیارت اربعین، عاشورا را صرفاً یک حادثه تاریخی یا یک قیام سیاسی نمیداند؛ بلکه آن را ادامه مسیر نبوت و امامت برای هدایت انسان معرفی میکند. در این نگاه، امام حسین(ع) حجت الهی است و هدف قیام، نجات بشر از جهل و ضلالت است. از اینرو، زیارت اربعین را میتوان یکی از جامعترین متون روایی در تبیین مبانی معرفتی نهضت حسینی دانست؛ متنی که جایگاه امام، رسالت هدایت، فلسفه قیام و شیوه تحقق آن را در قالبی کوتاه و عمیق ترسیم کرده است.
منابع
قرآن کریم
مصباح المتهجد، شیخ طوسی، مؤسسة فقه الشیعة بیروت – لبنان، چاپ اول، ۱۴۱۱ ه - ۱۹۹۱ م.
نگارنده: طاهره ندیمی تهرانی، دکترای قرآن و حدیث، محقق و پژوهشگر
..........................
پایان پیام
نظر شما