به گزارش خبرگزاری بین‌المللی اهل‌بیت(ع) ـ ابنا ـ در مجلسی چوبی مشرف به یکی از دره‌های شهرستان «مندول» در استان «نورستان» در شرق افغانستان، سالمندان روستا نشسته‌اند و به زبان محلی خود خاطرات و داستان‌های نیاکانشان را مرور می‌کنند. در حالی که جوانان روستا با تلفن‌های هوشمند خود مشغول‌اند و جهان را از صفحه‌های کوچک این دستگاه‌ها دنبال می‌کنند.
براساس گزارش پایگاه خبری «الجزیره نت»، میان این دو تصویر، نشانه‌های تحول عمیقی که مندول تجربه می‌کند آشکار است. منطقه‌ای کوهستانی که قرن‌ها از مسیر شهرها و جاده‌های آسفالته دور مانده و همین انزوا به آن امکان داده است زبان‌ها، آداب‌ورسوم و معماری سنتی خود را حفظ کند.
اما این منطقه امروز با یک چالش حیاتی روبه‌روست که چگونه می‌تواند حافظه فرهنگی خود را در برابر پیشروی مدرنیته و گشایش روزافزون به روی جهان حفظ کند؟
جمعیت شهرستان مندول حدود ۲۴ هزار نفر است که در ۱۱ روستای پراکنده در قلب کوهستان‌های ناهموار هندوکش زندگی می‌کنند.
سفر از «پارون» مرکز استان نورستان به شهرستان مندول چند ساعت طول می‌کشد و از مسیر جاده‌های پرپیچ‌وخم کوهستانی می‌گذرد که از میان جنگل‌های انبوه عبور می‌کنند.
این انزوای جغرافیایی در طول تاریخ مانند سپری در برابر تأثیرات بیرونی عمل کرده و به حفظ ویژگی‌های فرهنگی خاص این منطقه کمک کرده است.
به محض ورود به مندول، معماری خانه‌های چوبی که با مهارتی چشمگیر به‌صورت پلکانی بر دامنه کوه ساخته شده‌اند، توجه هر بازدیدکننده‌ای را جلب می‌کند. خانه‌هایی که گویی از دل صخره‌ها روییده‌اند، در میان صدای آب‌های روان و مجلس‌هایی که هنوز با داستان‌های نیاکان زنده‌اند.
انزوا که هویت فرهنگی ساخت؛ زبان‌هایی که حافظه را حفظ می‌کنند
استان نورستان یکی از متنوع‌ترین مناطق فرهنگی و زبانی افغانستان به شمار می‌رود. این میراث در منطقه مندول به‌طور ویژه در جزئیات زندگی روزمره دیده می‌شود. از زبان مورد استفاده در خانه‌ها گرفته تا سبک معماری و ترانه‌هایی که نسل به نسل و به‌صورت شفاهی منتقل شده‌اند.
«محمد عارف» پژوهشگر زبان‌های نورستانی به پایگاه خبری الجزیره نت می‌گوید که انزوا نه مانعی برای توسعه، بلکه دژی برای حفاظت از فرهنگ بوده است.
او می‌گوید: خانواده و مجلس محلی مانند مدرسه بودند. هر چیزی از شیوه‌های کشاورزی گرفته تا ترانه‌ها که در کتاب‌ها نوشته نشده بود، در سینه سالمندان حفظ می‌شد.
او هشدار می‌دهد که ناپدید شدن این عناصر بدون ثبت و مستندسازی به معنای از دست رفتن یک رمز تمدنی کامل خواهد بود.
خصوصیات مندول تنها به آداب‌ورسوم محدود نمی‌شود، بلکه زبان را نیز دربرمی‌گیرد. این منطقه یکی از مهم‌ترین خاستگاه‌های زبان «کاتا-واری» به شمار می‌رود. زبانی نورستانی از خانواده زبان‌های هندواروپایی که حدود ۴۰ تا ۶۰ هزار نفر در افغانستان و پاکستان با آن صحبت می‌کنند.
«عبدالودود نورستانی» پژوهشگر فرهنگی، معتقد است که افول این زبان تنها به معنای از دست رفتن یک ابزار ارتباطی نیست، بلکه به معنای پاک شدن بخشی از حافظه اجتماعی است.
او توضیح می‌دهد که واژگان زبان محلی، جزئیات دقیقی درباره نام مکان‌ها و ابزارها در خود دارند که به‌طور ویژه با محیط کوهستانی ارتباط دارند و ترجمه آنها به زبان‌های رسمی یعنی دَری و پشتو، دشوار است.
او هشدار می‌دهد: زبان تنها زمانی زنده می‌ماند که کودکان آن را در خانه به زبان بیاورند، نه زمانی که فقط به خاطره‌ای بر زبان سالمندان تبدیل شود.
مجالس سنتی؛ کتاب شفاهی که هرگز چاپ نشد
در یکی از مجالس گرم و چوبی، حاج «عبدالرحمن نورستانی» ۷۲ ساله، از روزگاری سخن می‌گوید که هنوز فناوری به زندگی مردم راه پیدا نکرده بود.
او به پایگاه خبری الجزیره نت می‌گوید: پیش از تلویزیون و تلفن، دورهمی خانواده‌ها تنها صفحه نمایش ما بود. کودکان ساعت‌ها می‌نشستند و به داستان‌هایی گوش می‌دادند که فقط برای سرگرمی نبودند، بلکه برای آموزش شجاعت، سخاوت و اسرار فصل‌های کشاورزی و شکار گفته می‌شدند.»
او ادامه می‌دهد: داستان را از زبان پدرانمان حفظ می‌کردیم تا برای نوه‌هایمان تعریف کنیم. حافظه، تنها کتاب ما بود.
حاج عبدالرحمن با نگرانی مشاهده می‌کند که مدارس مدرن و تلفن‌های هوشمند، این صحنه را تغییر داده‌اند و باعث شده‌اند مجالس سنتی از حضور بسیاری از مردم خالی شوند.
با وجود اینکه برخی ترانه‌ها و داستان‌ها هنوز در مراسم عروسی حضور دارند، نگرانی از ناپدید شدن تدریجی آنها افزایش یافته است.
معماری که زمان را به چالش می‌کشد؛ «دانش چوب»
معماری در مندول تنها سرپناه نیست، بلکه هویت است.
دامنه‌های کوهستان با خانه‌های چندطبقه چوبی و سنگی پوشیده شده‌اند. خانه‌هایی که با سختی‌های زمین و شرایط جغرافیایی منطقه هماهنگ شده‌اند.
«محمد یونس» نجار محلی، درباره فلسفه این معماری می‌گوید: ساختن خانه دانشی بود که از نسلی به نسل دیگر منتقل می‌شد. هر قطعه چوب جایگاه و کاربرد خودش را داشت و با جهت کوه و مسیر باد هماهنگ بود.
او می‌افزاید: ساخت‌وساز در اینجا فقط یک کار دستی نیست. نوعی مهندسی خانوادگی است که نسل به نسل منتقل شده است
یونس با وجود گسترش استفاده از سیمان و آهن که ساخت‌وساز را آسان‌تر کرده‌اند، تأکید می‌کند: خانه‌های قدیمی به ما می‌گویند پدرانمان چگونه زندگی می‌کردند و چگونه کوهستان را با زندگی خود سازگار کردند.
جوانان؛ نجات میراث با ابزارهای مدرن
برخلاف نگاه بدبینانه نسبت به فناوری، برخی جوانان ماندول تلفن‌های هوشمند را فرصتی برای حفظ میراث فرهنگی می‌دانند.
«شمس‌الرحمن خلیل» یکی از جوانان منطقه به پایگاه خبری الجزیره نت می‌گوید: دنیا تغییر کرده است و ما نمی‌توانیم کاملاً مانند اجدادمان زندگی کنیم اما مشکل فناوری نیست، بلکه کوتاهی ما در مستندسازی میراثمان است.
بسیاری از جوانان مسئولیت ثبت ترانه‌ها و داستان‌های محلی و انتشار آنها در شبکه‌های اجتماعی را بر عهده گرفته‌اند.
آنها تلفن‌های همراه خود را از ابزارهای استحاله فرهنگی به آرشیو دیجیتال تبدیل کرده‌اند. آرشیوی که می‌تواند حافظه نورستان را نجات دهد و آن را به جهان معرفی کند.
با غروب خورشید پشت قله‌های نورستان، صحنه دیگر شبیه یک نبرد صفر و یکی میان اصالت و مدرنیته نیست، بلکه تصویری از همزیستی است.
در همان مجلس چوبی، پیر روستا داستان خود را روایت می‌کند و جوانی تلفن هوشمندش را بالا می‌آورد تا آن را ثبت کند.
نبرد در اینجا علیه مدرنیته نیست، بلکه تلاشی محتاطانه برای وارد کردن مدرنیته به دره‌های مندول است، بدون آنکه این منطقه از حافظه تاریخی و فرهنگی خود تهی شود.
..............................
پایان پیام/ ۲۶۸
نظر شما