به گزارش خبرگزاری بین‌المللی اهل‌بیت(ع) ـ ابنا ـ شصت‌وهفتمین دوره نمایشگاه بین‌المللی کتاب عربی بیروت بر فضای فرهنگی این شهر، سایه انداخته است. این رویداد که در سال‌های گذشته به‌دلیل اختلاف میان «باشگاه فرهنگی عربی» و «سندیکای اتحادیه ناشران لبنان» دچار چنددستگی شده بود و این اتحادیه در سال ۲۰۲۳ میلادی یک دوره نمایشگاه موازی برگزار کرده بود، امسال بار دیگر به‌صورت یکپارچه در مرکز نمایشگاهی «سی‌ساید آرنا» برگزار می‌شود.
براساس گزارش روزنامه «العربی الجدید»، این دوره برای نخستین بار با رویداد «بیروت کتاب می‌خواند» که مؤسسه فرانسوی برگزارکننده آن است، هم‌زمان شده و بیش از ۱۶۳ ناشر لبنانی، عربی و بین‌المللی در آن حضور دارند. همچنین برنامه فرهنگی نمایشگاه شامل حدود ۲۸۰ نویسنده و هنرمند است که در بیش از ۹۵ نشست و گفت‌وگو شرکت می‌کنند.
رمان در کانون توجه؛ بازگشت شور فرهنگی به بیروت
رمان در این دوره از نمایشگاه که تا شامگاه یکشنبه آینده ادامه دارد، جایگاه برجسته‌ای دارد. چه از طریق آثار تازه‌ای که ناشران عرضه کرده‌اند و چه در نشست‌هایی که به پرسش‌های مربوط به نویسندگی، فنون آن و تحولات این حوزه می‌پردازند.
در غرفه انتشارات «دارالآداب»، «عبدالاله بن‌عرفه» رمان‌نویس مراکشی، رمان تازه خود با عنوان «شب ناپدیدشدن صاحب‌مقام» را عرضه کرده است. بن‌عرفه در گفت‌وگو با روزنامه «العربی الجدید» می‌گوید که برگزاری این نمایشگاه، نشانه‌ای مثبت از بهبود وضعیت لبنان است و اهمیت قدرت نرم این کشور را در محیط عربی تأیید می‌کند.
این امیدواری با تجربه شخصی بن‌عرفه نیز پیوند دارد. او تصمیم گرفته است تمام کتاب‌هایش را از بیروت منتشر کند، زیرا به هم‌افزایی فرهنگی جهان عرب باور دارد و معتقد است نویسندگی نباید به مخاطبان محلی محدود بماند، بلکه باید خوانندگان عرب را در هر نقطه‌ای هدف قرار دهد.
در نزدیکی غرفه «دارالآداب»، گروهی از خوانندگان جوان پیرامون «حبیب السالمی» نویسنده تونسی، جمع شده‌اند. صحنه‌ای که بخشی از پویایی نمایشگاه را به تصویر می‌کشد.
السالمی در گفت‌وگو با روزنامه «العربی الجدید» به چالش‌های ناشی از فناوری و نویسندگی ماشینی اشاره می‌کند. موضوعاتی که دیگر از دغدغه‌های نویسندگان، دور نیستند و ماهیت و آینده کار خلاقانه را تحت تأثیر قرار می‌دهند.
با این حال، فناوری تنها عامل نگرانی نیست. به گفته السالمی، برگزاری نمایشگاه در شرایط دشوار اقتصادی، خود موفقیتی قابل‌توجه است که بخشی از شکوه فرهنگی بیروت را به این شهر بازمی‌گرداند. او همچنین از نشست‌هایی که نویسندگان تونس، مراکش و مصر را گرد هم آورده‌اند و از کیفیت حاضران، به‌ویژه اعضای باشگاه‌های کتاب‌خوانی لبنان، ابراز رضایت می‌کند.
حضور ادونیس و تداوم تأثیر نسل‌های ادبی
«ادونیس» شاعر برجسته سوری‌ـ‌لبنانی، نیز امسال حضوری چشمگیر در نمایشگاه دارد، هرچند این حضور به‌صورت شخصی است. او در راهروهای نمایشگاه قدم می‌زند و خوانندگانی از نسل‌های مختلف پیرامونش جمع شده‌اند.
این شاعر در جریان بازدید خود، بدون ارائه اظهارنظر رسانه‌ای، مستقیماً با بازدیدکنندگان تعامل می‌کند. در همین زمینه، «شادی منصور» ناشر انتشارات «دار زمکان» درباره اهمیت این حضور به روزنامه «العربی الجدید» می‌گوید: حضور ادونیس در نمایشگاه نشان‌دهنده رابطه ویژه او با بیروت است. شهری که میزبان مهم‌ترین مراحل شکل‌گیری پروژه شعری و فکری او بوده است.
او اضافه می‌کند که به‌ویژه حضور و استقبال خوانندگان جوان پیرامون ادونیس نشان می‌دهد تجربه انتقادی و خلاقانه او همچنان در فرهنگ عربی منشأ بحث و نوسازی است.
نمایشگاه آزادتر از گذشته؛ فاصله‌گرفتن از سلطه سیاست
شاید یکی از ویژگی‌های متمایز این دوره، در کنار بازگشت وحدت به نمایشگاه، رهایی نسبی آن از جلوه‌های سلطه سیاسی باشد. عواملی که در دوره‌های گذشته بر این رویداد سایه انداخته و بر تصویر و فضای در دسترس آن برای تنوع فرهنگی تأثیر گذاشته بودند.
نمایشگاه امسال ظاهراً آزادی عمل بیشتری دارد و می‌تواند فضای گسترده‌تری برای کتاب و بحث‌های فکری فراهم کند. دور از صف‌بندی‌هایی که بارها عرصه فرهنگ را محدود کرده و آن را به امتداد کشمکش‌های سیاسی تبدیل کرده‌اند.
این تغییر از اراده‌ای دولتی نیز جدا نیست. اراده‌ای که به نظر می‌رسد در فراهم‌کردن زمینه دیدار و گفت‌وگو و عبور از اختلاف‌ها مؤثرتر عمل کرده است. موفقیت این دوره یکی از نشانه‌های تحقق چنین رویکردی به شمار می‌رود.
گفت‌وگوی فکری در برابر قطبی‌سازی؛ نقش دانشگاه آمریکایی بیروت
یکی از برنامه‌های برجسته نمایشگاه، مجموعه نشست‌هایی است که «کرسی شیخ زاید برای مطالعات عربی و اسلامی» در دانشگاه آمریکایی بیروت برگزار می‌کند. برنامه‌ای که به این دوره از نمایشگاه بُعدی گفت‌وگومحور می‌بخشد.
در شرایطی که قطبی‌شدن فضاها رو به افزایش است و رسانه‌ها گاهی به بستری برای تشدید اختلاف‌ها تبدیل می‌شوند، نیاز به گفت‌وگوهایی که امکان طرح دیدگاه‌های متنوع را فراهم کنند و مخاطبان را به اندیشیدن وادارند، بیش از پیش احساس می‌شود.
«رؤی ابوحمدان» نویسنده و یکی از مجریان نشست‌ها در گفت‌وگو با روزنامه «العربی الجدید» بر همین موضوع تأکید می‌کند. به باور او، فراهم‌کردن فضاهای جدی برای گفت‌وگو به ضرورتی فوری تبدیل شده است. به‌ویژه در برابر برنامه‌هایی که با تحریک حساسیت‌های فرقه‌ای، شکاف‌های اجتماعی را عمیق‌تر می‌کنند.
او معتقد است هدف باید برانگیختن مردم از نظر فکری یعنی واداشتن آنان به بازاندیشی در ایده‌ها و گفت‌وگو درباره اختلاف‌نظرها و نه بهره‌برداری از حساسیت‌هایشان برای گسترش شکاف میان آنها باشد.
این رویکرد در تنوع مهمانان برنامه نیز بازتاب یافته است. افرادی از کشورهای عربی مختلف که تخصص‌ها و تجربه‌های متفاوتی دارند. از جمله این افراد می‌توان به «واسینی الاعرج»، «جلال برجس»، «نجوی برکات»، «طارق العریس»، «طارق بکّاری»، «منی الحلاق»، «ماریا ابوالنصر» و «ریم بسیونی» اشاره کرد.
از این منظر، تعبیر ابوحمدان درباره بیروت که به زبان اندیشه و کتاب سخن می‌گوید، معنایی گسترده‌تر پیدا می‌کند. شهری که در طول تاریخ به تنوع محافل و تریبون‌های فرهنگی خود شناخته شده است، امروز بیش از هر زمان دیگری به احیای این نقش نیاز دارد.
رونق بازدیدکنندگان در سایه بحران اقتصادی و محدودیت مشارکت ناشران
در سطح فعالیت ناشران، تصویر پیچیده‌تر است. «سلیمان بختی» ناشر و نویسنده انتشارات «نلسن» از بهبود رفت‌وآمد بازدیدکنندگان فراتر از پیش‌بینی‌های اولیه خبر می‌دهد، هرچند امیدوار بوده است که شمار ناشران عربی شرکت‌کننده بیشتر باشد.
او توضیح می‌دهد که شرایط ناشی از جنگ رژیم صهیونیستی مانع گسترش دعوت‌ها شده و در نتیجه، میزان مشارکت خارجی کاهش یافته است. با این حال، از نظر او، بزرگ‌ترین مانع همچنان مشکلات اقتصادی است.
رونق نشست‌های امضای کتاب؛ از ادبیات تا سیاست و تاریخ
پویایی نمایشگاه را می‌توان در میزهای امضای کتاب نیز مشاهده کرد. جایی که آثار ادبی در کنار کتاب‌های سیاسی، تاریخی و پژوهشی قرار گرفته‌اند.
در غرفه «کتاب‌فروشی آنتوان»، «هاله کوثرانی» رمان‌نویس لبنانی، اثر تازه خود با عنوان «باشگاه زنان جنگ» را امضا کرد. کتابی که ادامه‌دهنده پرداخت روایی او به تحولات اجتماعی و انسانی بیروت است.
در غرفه انتشارات «ریاض الریس»، «عباس بیضون» شاعر و رمان‌نویس با خوانندگان دیدار کرد و مجموعه تازه خود با عنوان «راه‌ها با ما بازمی‌گردند» را امضا کرد.
در کنار آثار ادبی، موضوعات سیاسی و تاریخی نیز حضور پررنگی داشتند. «ساطع نورالدین» نویسنده لبنانی، کتاب «لبنان و سوریه: مرزهای جغرافیا و شکاف‌های سیاست» را امضا کرد.
همچنین غرفه «مرکز عربی پژوهش‌ها و مطالعات سیاسی» میزبان مراسم امضای شماری از آثار پژوهشی و آرشیوی بود که از جمله آنها می‌توان به کتاب «روزنوشت‌های اکرم زعیتر، ۱۹۷۱ تا ۱۹۷۵، در دل دیپلماسی» اشاره کرد. اثری که «سری اکرم زعیتر» آن را تدوین کرده است.
صنعت نشر لبنان در برابر آزمون دشوار بقا
با وجود رونق نشست‌ها و برگزاری روزانه مراسم امضای کتاب، نمی‌توان از چالش دشواری که صنعت نشر لبنان با آن روبه‌روست چشم پوشید. فشارهای اقتصادی مداوم، کاهش قدرت خرید مردم، افزایش هزینه‌های چاپ و حمل‌ونقل و گسترش فضای دیجیتال که رابطه مخاطبان با کتاب‌خوانی را تغییر داده است، همگی بر این صنعت فشار وارد می‌کنند.
مجموع این عوامل، برگزاری یکپارچه نمایشگاه را به گامی ضروری برای تجمیع توان ناشران تبدیل کرده است. «غسان سلامه» وزیر فرهنگ لبنان، نیز در نشست خبری پیش از افتتاح نمایشگاه به این موضوع اشاره کرد و وحدت نمایشگاه را با الزامات مرحله پیش رو پیوند داد.
در نهایت، چالش اصلی پیش روی ناشران و نویسندگان لبنان فراتر از برگزاری یک رویداد فرهنگی موفق است. آنها باید راه‌هایی پایدار برای حفظ و تقویت صنعت کتاب پیدا کنند. صنعتی که بقای آن نه‌تنها به توان اقتصادی ناشران، بلکه به قدرت فرهنگی بیروت و جایگاه آن در جهان عرب گره خورده است.
..............................
پایان پیام/ ۲۶۸
نظر شما