به گزارش خبرگزاری بین‌المللی اهل‌بیت(ع) ـ ابنا ـ روز یکشنبه ۲۴ آبان ۱۴۰۵، ویدئویی در شبکه‌های اجتماعی منتشر شد که در آن یک جوان در حضور چند روحانی طالبان، شهادتین را بر زبان جاری می‌کند و پیروی خود را از مذهب اهل سنت و فقه حنفی اعلام می‌کند.
رحمت‌الله لوگروال، از افراد نزدیک به طالبان، با انتشار این ویدئو مدعی شده است که این مراسم با حضور اعضای شورای علمای ناحیه هشتم کابل برگزار شده و جوان حاضر در آن، پیش‌تر پیرو مذهب تشیع بوده است.
با وجود این ادعا، هنوز اطلاعات مستقلی درباره هویت جوان، شرایط برگزاری مراسم و داوطلبانه یا اجباری بودن تغییر مذهب وی منتشر نشده است.
اما فارغ از ابهام‌های موجود، انتشار و تبلیغ چنین مراسمی در شرایط کنونی افغانستان، پرسشی اساسی را پیش روی طالبان قرار می‌دهد: مگر شیعیان پیش از این مسلمان نبوده‌اند که تغییر مذهب آنان باید با تکرار شهادتین و در حضور جمعی از روحانیون به نمایش گذاشته شود؟
طالبان و بازتعریف مرزهای مسلمانی
جامعه شیعه افغانستان بارها بر همزیستی مذهبی، احترام به اعتقادات اهل سنت و خودداری از تحمیل عقاید به پیروان دیگر مذاهب تأکید کرده است. خواسته اصلی شیعیان نه تغییر مذهب دیگران، بلکه برخورداری از همان حقی است که پیروان مذاهب دیگر برای خود قائل‌اند؛ یعنی آزادی در اعتقاد و عمل به احکام مذهبی.
با این حال، آنچه امروز در برخی سیاست‌ها و اقدامات طالبان مشاهده می‌شود، از گسترش رویکردی حکایت دارد که در آن، فقه حنفی از یک مذهب اسلامی به معیاری برای تنظیم رفتار دینی همه شهروندان تبدیل شده است.
در چنین فضایی، تبلیغ تغییر مذهب یک جوان شیعه، آن هم با تکرار شهادتین، می‌تواند این تصور نگران‌کننده را تقویت کند که گویی مسلمان بودن به‌تنهایی کفایت نمی‌کند و افراد برای برخورداری از پذیرش مذهبی باید قرائت مورد تأیید طالبان از اسلام را نیز بپذیرند.
اگر طالبان پیروان مذهب جعفری را مسلمان می‌داند، ضرورت نمایش دوباره شهادتین چیست؟ و اگر این مراسم صرفاً برای اعلام تغییر مذهب بوده، چرا بر جنبه تبلیغاتی آن تأکید شده است؟
این پرسش‌ها زمانی اهمیت بیشتری پیدا می‌کنند که سابقه محدودیت‌های اعمال‌شده علیه پیروان مذهب جعفری در افغانستان مورد توجه قرار گیرد.
از خوارج نهروان تا شائبه تکفیر مذهبی
این رویکرد، از منظر تاریخی، یادآور یکی از خطرناک‌ترین انحرافات در تاریخ صدر اسلام است؛ جریانی که در ماجرای خوارج و نبرد نهروان نمود یافت.
خوارج پس از ماجرای حکمیت، با تفسیر انحصاری خود از دین، حتی شماری از مسلمانان و امیرالمؤمنین حضرت علی(ع) را به خروج از ایمان متهم کردند و توبه را شرط بازگشت آنان می‌دانستند.
در آن منطق، اختلاف در برداشت از دین می‌توانست به ابزاری برای بیرون راندن دیگران از دایره اسلام تبدیل شود؛ گویی حق تشخیص ایمان مسلمانان، در انحصار یک جریان قرار گرفته است.
هنگامی که چنین مراسمی در کنار گزارش‌های تغییر مذهب اجباری، حذف فقه جعفری و الزام پیروی از فقه حنفی قرار می‌گیرد، نگرانی درباره بازتولید همان منطق انحصارگرایانه جدی‌تر می‌شود.
پرسش اینجاست که آیا قرار است مسلمانان افغانستان نیز برای پذیرفته‌شدن، بار دیگر ایمان خود را مطابق معیارهای مذهبی حاکمان اعلام کنند؟
اسلام آوردن یک غیرمسلمان با تغییر مذهب یک مسلمان، دو موضوع کاملاً متفاوت است؛ تفاوتی که نادیده گرفتن آن می‌تواند زمینه‌ساز مشروعیت‌بخشی به تکفیر و تبعیض مذهبی شود.
از تعهدنامه‌های اجباری تا حذف فقه جعفری
نگرانی‌ها درباره این ویدئو در حالی مطرح می‌شود که طی ماه‌های گذشته، اسناد متعددی از تلاش طالبان برای تحمیل پیروی از فقه حنفی در دانشگاه‌های افغانستان منتشر شده است.
در فروردین و اردیبهشت ۱۴۰۵، گزارش‌هایی از دانشگاه‌های کابل، هرات و شماری از مراکز آموزش عالی خصوصی منتشر شد که نشان می‌داد دانشجویان ملزم به امضای تعهدنامه‌هایی درباره پیروی از مذهب حنفی شده‌اند؛ تعهدنامه‌هایی که اعتراض دانشجویان شیعه را به دنبال داشت.
این فشارها تنها به محیط دانشگاه محدود نمی‌شود. طالبان در قانونی که در فوریه ۲۰۲۶ برای تنظیم فعالیت مبلغان دینی تصویب کرد، پیروی از فقه حنفی را از شرایط فعالیت مبلغان قرار داد.
همچنین گزارش ژانویه ۲۰۲۶ آژانس پناهندگی اتحادیه اروپا نشان می‌دهد فقه جعفری از ساختار قضایی تحت حاکمیت طالبان و برنامه‌های آموزشی مدارس و دانشگاه‌ها کنار گذاشته شده است.
چنین تصمیم‌هایی، نگرانی از حرکت به سمت یکسان‌سازی مذهبی را تقویت کرده است؛ روندی که پیامد آن می‌تواند محدود شدن تدریجی آزادی پیروان دیگر مذاهب اسلامی باشد.
تغییر مذهب اجباری؛ نگرانی‌ای فراتر از یک ویدئو
موضوع تغییر مذهب اجباری در افغانستان صرفاً یک ادعای مطرح‌شده در شبکه‌های اجتماعی نیست.
سازمان عفو بین‌الملل در گزارش مربوط به وضعیت حقوق بشر افغانستان در سال ۲۰۲۵، با استناد به یافته‌های هیئت معاونت سازمان ملل متحد در افغانستان (یوناما)، از تغییر مذهب اجباری دست‌کم ۵۰ مرد شیعه اسماعیلی در استان بدخشان خبر داده است.
این گزارش همچنین به یافته‌های نهاد حقوق بشری رواداری اشاره می‌کند که از تغییر مذهب اجباری دست‌کم ۲۰۳ نفر به اسلام سنی حکایت دارد.
اعتراض علمای شیعه به فشارهای مذهبی
پیش از انتشار این ویدئو، آیت‌الله واعظ‌زاده بهسودی، از علمای برجسته‌ی شیعیان افغانستان، در سخنانی در کابل نسبت به افزایش محدودیت‌های مذهبی و فشار بر دانشجویان شیعه اعتراض کرده بود.
وی در سخنان خود در اردیبهشت ۱۴۰۵ تأکید کرده بود:
«نباید مردم مجبور به تغییر مذهب شوند. اگرچه این کار حاصل هم نمی‌دهد. مگر اینکه فاصله‌ها، رنجش و گلایه بیشتر می‌شود».
آیت‌الله بهسودی همچنین از حذف مطالب مربوط به مذهب جعفری از برنامه‌های آموزشی و الزام دانشجویان شیعه به پیروی از فقه حنفی انتقاد کرده بود.
این نگرانی‌ها در روزهای اخیر با انتشار گزارش‌هایی درباره بازداشت حجت‌الاسلام محمدجواد رجب‌زاده و حجت‌الاسلام محمدآقا روحانی، دو روحانی شیعه در هرات، بار دیگر افزایش یافته است.
منابع محلی مدعی شده‌اند بازداشت این دو روحانی پس از برگزاری مراسم مذهبی و سوگواری حضرت فاطمه زهرا(س) در مسجد جامع صادقیه هرات صورت گرفته است.
وحدت اسلامی یا تحمیل قرائت واحد از دین؟
طالبان در مواضع رسمی خود بارها بر وحدت اسلامی تأکید کرده است؛ با این حال، مجموعه‌ای از تصمیم‌های این گروه درباره آموزش، قضاوت و فعالیت مذهبی، پرسش‌هایی جدی درباره جایگاه عملی تکثر مذهبی در افغانستان ایجاد کرده است.
جامعه شیعه افغانستان برای اثبات مسلمانی خود نیازی به تغییر مذهب ندارد؛ همان‌گونه که پیروان فقه حنفی نیز برای مسلمان شناخته شدن نیازی به پذیرش فقه جعفری ندارند.
وحدت اسلامی زمانی معنا دارد که پیروان مذاهب مختلف، بدون انکار اعتقادات یکدیگر، از حقوق مذهبی برابر برخوردار باشند؛ نه آنکه یک مذهب حق تعیین حدود و شرایط مسلمانی دیگران را در اختیار بگیرد.
اکنون طالبان باید به این پرسش پاسخ دهد که آیا انتشار این ویدئو صرفاً بازتاب یک تصمیم شخصی و آزادانه است یا بخشی از روندی گسترده‌تر برای تشویق یا تحمیل تغییر مذهب؟
تا روشن شدن شرایط این رویداد، نمی‌توان درباره اراده واقعی فرد حاضر در ویدئو قضاوت قطعی کرد؛ اما یک موضوع همچنان نیازمند پاسخ است:
چرا در افغانستان تحت حاکمیت طالبان، حتی اعلام تغییر مذهب یک مسلمان نیز باید به صحنه‌ای تبلیغاتی تبدیل شود که مرز میان آزادی اعتقاد و فشار مذهبی را مبهم می‌کند؟
........................
پایان پیام/
نظر شما