به گزارش خبرگزاری بینالمللی اهلبیت(ع) ـ ابنا ـ ماموستا عابد نقیبی، پژوهشگر ادیان و مذاهب اسلامی، در یادداشتی با عنوان «جامعهشناسی دین و سیاست با تأکید بر اندیشههای رهبر شهید انقلاب اسلامی، آیتالله سید علی خامنهای» به تحلیل جامعهشناختی پدیده فرقهگرایی، آثار آن بر وحدت امت اسلامی و نقش اندیشههای وحدتمحور در تقویت همبستگی جهان اسلام پرداخته است.
وی در چیکده مقاله مینویسد: پدیده فرقهگرایی از مهمترین عوامل تأثیرگذار بر تحولات اجتماعی و سیاسی جهان اسلام به شمار میرود. هرچند اختلاف برداشتهای دینی در تاریخ اسلام سابقهای طولانی دارد، اما تبدیل این اختلافها به تعارضهای هویتی، تکفیر، خشونت و منازعات سیاسی، پیامدهایی فراتر از حوزه اعتقادی داشته و بر امنیت، همبستگی اجتماعی و اقتدار تمدنی امت اسلامی اثر گذاشته است. این پژوهش با روش توصیفی ـ تحلیلی و با بهرهگیری از منابع قرآنی، تاریخی، جامعهشناختی و آثار مرتبط با اندیشههای آیتالله سید علی خامنهای، به بررسی نقش فرقههای انحرافی در تضعیف امت اسلامی و نیز بهرهبرداری قدرتهای سیاسی از شکافهای مذهبی میپردازد.
آنچه در ادامه میخوانید، متن کامل این یادداشت است که به خبرگزاری ابنا ارسال شده است:
امت اسلامی در اندیشه قرآن، جامعهای مبتنی بر ایمان، عدالت، اخوت و همبستگی است: «إِنَّ هَذِهِ أُمَّتُکُمْ أُمَّةً وَاحِدَةً وَأَنَا رَبُّکُمْ فَاعْبُدُونِ.» (انبیاء: ۹۲)
همچنین خداوند میفرماید: «وَاعْتَصِمُوا بِحَبْلِ اللَّهِ جَمِیعًا وَلَا تَفَرَّقُوا.» (آلعمران: ۱۰۳)
از منظر جامعهشناسی، دین یکی از مهمترین عوامل تولید سرمایه اجتماعی و همبستگی جمعی است. امیل دورکیم معتقد است دین با ایجاد ارزشها و مناسک مشترک، انسجام اجتماعی را تقویت میکند. در مقابل، هنگامی که دین به ابزاری برای مرزبندیهای افراطی و حذف دیگران تبدیل شود، میتواند زمینه تعارضهای اجتماعی را فراهم آورد.
چارچوب نظری
در جامعهشناسی دین، فرقه معمولاً به گروهی گفته میشود که با قرائتی خاص از دین، خود را تنها نماینده حقیقت دانسته و دیگران را خارج از مسیر صحیح معرفی میکند. ارنست تروئلچ و ماکس وبر، فرقه را دارای ویژگیهایی مانند انحصارگرایی، مرزبندی هویتی و گاه تقابل با ساختارهای رایج دینی میدانند.
از منظر جامعهشناسی سیاسی نیز، هرگاه اختلافات مذهبی با رقابتهای قدرت پیوند بخورد، احتمال تبدیل آن به بحرانهای امنیتی و سیاسی افزایش مییابد.
ریشههای تاریخی فرقهگرایی
تاریخ اسلام نشان میدهد که عوامل متعددی در شکلگیری فرقهها نقش داشتهاند:
اختلاف در تفسیر متون دینی.
رقابتهای سیاسی پس از رحلت پیامبر اسلام (ص)
شرایط اجتماعی و فرهنگی مناطق مختلف.
عوامل اقتصادی و قومی.
برداشتهای افراطی از آموزههای دینی.
بنابراین، از منظر تاریخی نمیتوان همه فرقهها را محصول طراحی یک عامل واحد دانست؛ بلکه پیدایش آنها نتیجه مجموعهای از عوامل فکری، اجتماعی و سیاسی بوده است.
جامعهشناسی سیاسی فرقهگرایی
از دیدگاه جامعهشناسی سیاسی، فرقهگرایی زمانی به تهدید امنیت ملی و منطقهای تبدیل میشود که هویت مذهبی جایگزین هویت امت اسلامی گردد.
پیامدهای آن عبارتاند از:
کاهش اعتماد اجتماعی.
افزایش خشونت مذهبی.
تضعیف اقتدار دولتهای اسلامی.
گسترش جنگهای داخلی.
کاهش همکاریهای اقتصادی میان کشورهای اسلامی.
فراهم شدن زمینه نفوذ قدرتهای خارجی.
بهرهبرداری قدرتهای خارجی از اختلافات مذهبی
مطالعات روابط بینالملل نشان میدهد که دولتها و قدرتهای بزرگ در دورههای مختلف از شکافهای قومی و مذهبی برای پیشبرد اهداف ژئوپلیتیکی خود استفاده کردهاند. این سیاست که در ادبیات سیاسی با عنوان «تفرقه بینداز و حکومت کن» شناخته میشود، در مناطق مختلف جهان مشاهده شده است.
با این حال، از منظر پژوهشی، باید میان پیدایش تاریخی یک جریان و بهرهبرداری سیاسی از آن تفاوت قائل شد. بسیاری از فرقههای اسلامی قرنها پیش از شکلگیری سرویسهای اطلاعاتی مدرن به وجود آمدهاند؛ اما در دورههای بعد، برخی بازیگران سیاسی و خارجی از اختلافات موجود برای پیشبرد منافع خود بهره بردهاند.
دیدگاه رهبر شهید انقلاب اسلامی
در اندیشه آقای شهید ایران آیتالله سید علی خامنهای رضوان الله تعالی علیه، وحدت اسلامی صرفاً یک شعار سیاسی نیست، بلکه یکی از ارکان تمدن نوین اسلامی محسوب میشود. ایشان در بیانات مختلف تأکید کردهاند که:
اختلاف فقهی میان مذاهب اسلامی امری طبیعی است.
تکفیر مسلمانان، زمینهساز تضعیف امت اسلامی است.
دشمنان اسلام از شکافهای مذهبی برای جلوگیری از همگرایی مسلمانان استفاده میکنند.
علمای شیعه و اهل سنت وظیفه دارند اختلافات را از مسیر گفتوگوی علمی مدیریت کنند.
راهکارهای مقابله با فرقهگرایی
از منظر جامعهشناسی دین و اندیشه رهبر شهید انقلاب اسلامی، مهمترین راهکارها عبارتاند از:
۱. بازگشت به قرآن و سنت صحیح
۲. تقویت گفتوگوی علمی میان مذاهب.
۳. پرهیز از تکفیر و نفرتپراکنی
۴. ارتقای سواد دینی و رسانهای
۵. تقویت همکاری میان نهادهای علمی جهان اسلام
۶. افزایش آگاهی نسبت به بهرهبرداری سیاسی از اختلافات مذهبی
نتیجهگیری
فرقهگرایی، هنگامی که از حوزه گفتوگوی علمی خارج شده و به انحصارطلبی، تکفیر و خشونت تبدیل شود، یکی از مهمترین عوامل تضعیف سرمایه اجتماعی و اقتدار امت اسلامی خواهد بود. مطالعات جامعهشناسی دین نشان میدهد که انسجام مذهبی و همبستگی اجتماعی از مهمترین پایههای توسعه و امنیت جوامع است. همچنین پژوهشهای روابط بینالملل نشان میدهد که قدرتهای سیاسی در مقاطع مختلف تاریخی از شکافهای مذهبی برای پیشبرد اهداف خود بهره بردهاند.
در اندیشه امام شهید آیتالله سید علی خامنهای، راه برونرفت از این وضعیت، تمسک به قرآن کریم، احترام متقابل میان مذاهب اسلامی، تقویت گفتوگوی علمی، ارتقای آگاهی سیاسی مسلمانان و حفظ وحدت امت اسلامی است. چنین رویکردی میتواند زمینهساز شکلگیری جامعهای همبستهتر و افزایش توان جهان اسلام در مواجهه با چالشهای معاصر باشد.
...........
پایان پیام
نظر شما