به گزارش خبرگزاری بینالمللی اهلبیت(ع) ـ ابنا ـ آیین رونمایی و معرفی کتاب «بررسی فقهی بازنمایی معصومین در بازیهای رایانهای و متاورس با سخنرانی آیتالله ابوالقاسم علیدوست عضو جامعه مدرسین حوزه علمیه قم و حجتالاسلاموالمسلمین دکتر نهاوندی رئیس مرکز تحقیقات اسلامی مجلس و جمعی از طلاب و فضلای حوزه و دانشگاه در پردیس پژوهشگاه فضای مجازی مرکز ملی فضای مجازی در شهر مقدس قم برگزار شد.
آیت الله ابوالقاسم علیدوست عضو جامعه مدرسین حوزه علمیه قم در این مراسم با بیان اینکه موضوع اصل و ریشه فقهی بازنمایی چهره معصومان (ع)در بازیهای رایانه ای و متاورس جدید نیست بلکه قرنها موضوعا فقهی برخی فقها بوده است، گفت: برخی موضوعات مانند تعزیه خوانی، شبیه خوانی، تئاتر و بازنمایی چهره معصومان و یا امام زاده های بزرگی مانند حضرت عباس (ع) از دیرباز مورد توجه فقها بوده است و جدید نیست ولی دو جهت "شکل کار" و "توجه به اقتضائات زمان و مکان" ، بحث را جدید خواهد کرد.
استاد برجسته حوزه علمیه قم گفت: در زمان فقهای بزرگی مانند حضرات آیات مرحوم نائینی، کاشف الغطا، حائری، بروجردی و حضرت امام راحل و... بحث رایانه و متاورس وجود نداشت، ولی اکنون موضوع در این قالب خاص مطرح است و فقیه باید بررسی کند که این "شکل کار" نکتهای را می طلبد یا نه.وی ادامه داد: از سوی دیگر، ما نمی توانیم اقتضائات زمان و مکان، منطقه و مردم و فرهنگ ها را نادیده بگیریم در غیر از این صورت نمی توانیم یک حکم جهانی و جاودان برای همه جهان بدهیم، بنابراین کارشناسان باید به صورت کارشناسی شده، نظر دهند.
وی به عنوان نمونه گفت: بازتاب چهره حضرت یعقوب پیامبر (ص) در سریال حضرت یوسف(ع) ممکن است در ایران و سایر کشورها متفاوت باشد، این اقضائات، بحث را به روز میکند، علیرغم کهن بودن اصل مساله از گذشته تا کنون، ولی تفاوت فضا و اقتضائات مهم است.
آیت الله علیدوست افزود: باید توجه داشته باشیم که برخی موضوعات "در حال شدن" هستند یعنی با یک پدیده ثابت مواجه نیستیم، مثلا شرکتهای هرمی از موضوعاتی است که فقیه نمی تواند به عنوان یک پدیده ثابت مانند ببیع، تجارت و مضاربه و... نسبت به آن حکم کند چرا که دائما در حال تحول و بازسازی خود هستند.
عضو جامعه مدرسین حوزه علمیه قم ادامه داد: اگر موضوعی در حال "شدن" است باید با توجه به "شدن آن موضوع" حکم صادر شود، یک موضوعی که هنوز در بین متخصصان محل بحث است نمی توان برای آن حکم نهایی صادر کرد و این آفت است، نو گرایی و نو بودن نباید با "مد" بودن اشتباه شود.
آیت الله علیدوست با اشاره به اینکه گاهی برای رسیدن به یک حکم فقهی نیازمند کار میدانی هستیم نه کار صرفا تئوریک و نظری، گفت: اگر بخواهیم حضرات معصومین (ع) را در فضای طبیعی بیاوریم برخی می گویند هتک است و برخی به عرف موکول می کنند، متاسفانه در این زمینه کسی نمیگوید به کار میدانی نیاز است.
وی ادامه داد: در این زمینه با حدس و گمان سخن گفتن، درست نیست، برای هر کاری باید از ابزار خود آن استفاده کرد، با احتیاط هم نمی توان یک حلال را حرام و یا یک حرام را حلال کرد.
آیت الله علیدوست در بخش دیگری از سخنان خود گفت: در ارتباط با اصول فقه، نگاه فقیه خیلی مهم است، بین نگاهی که جهانی است واسلام را به جهانیان معرفی می کند با اینکه کسی برداشت خود را مطرح کند، تفاوت است، گاهی ادله همان است ولی کسی که ادله را در یک نظام حلقوی وهرمی می برد با کسی که فقط روی روایت حرف می زند، متفاوت است، ما نمی توانیم ادله را کم و زیاد کنیم ولی روشها متفاوت است.
وی با اشاره به کتاب بررسی فقهی بازنمایی معصومین در بازیهای رایانهای و متاورس گفت: این کار ضروری ولی خطرناک است، ضروروت از آن جهت که اگر ما کاری انجام ندهیم عقب می افتیم و از آن جهت خطرناک است که بایسته های این کار را رعایت نکنیم.
وی با اشاره به اینکه دکتر نهاوندی نویسنده کتاب از فضلای توانمند در خود و "شده های" عصر حجاب معاصرت است، گفت: حوزه علمیه باید قدر داشته های خود را بیشتر بداند و امید است این نشست ها باعث شود که این شخصیتهای توانمند بیشتر شناخته شوند.
وی برخی آسیبها و بایستههای گفتمان وگفت وگوی این موضوعات را نیز مورد توجه قرارداد.
هتک و وهن در بازنمایی چهره و شخصیت معصومان(ع) در گیم و فضای متاورس
حجت الاسلام والمسلمین دکتر نهاوندی مولف کتاب نیز با اشاره به هتک و وهن در بازنمایی چهره و شخصیت معصومان(ع) در گیم و فضای متاورس گفت: بر اساس قواعدی همچون حرمت هتک مقدسات، لزوم تعظیم شعائر الهی، حرمت وهن دین، حفظ حرمت اولیای الهی، جلوگیری از تحریف شخصیت معصومان و حفظ نظام اعتقادی جامعه اسلامی، میتوان استدلال کرد که بازنمایی چهره و شخصیت معصومان در بسیاری از بازیهای رایانهای و محیطهای متاورسی، بیش از رسانههای سنتی، مستعد تحقق عنوان فقهی «هتک و وهن» است و این ویژگی، یکی از مهمترین مستندات فقهی برای احتیاط یا منع چنین بازنماییهایی به شمار میآید.
رئیس مرکز تحقیقات اسلامی مجلس افزود: در یک پژوهش فقه فناوری، این تحلیل را میتوان با قواعد حرمت اعانت بر اثم، قاعده تعظیم شعائر، قاعده حفظ حرمت مؤمن (به طریق اولی درباره معصوم)، قاعده نفی سبیل فرهنگی، حفظ نظام اعتقادی و مصالح عمومی جامعه اسلامی نیز تکمیل و مستدل ساخت تا مبنایی منسجم برای «فقه متاورس» و «فقه بازیهای رایانهای» در حوزه بازنمایی شخصیتهای مقدس ارائه شود.
دکتر نهاوندی ادامه داد: یکی از مهمترین مستندات فقهی در مخالفت گروهی از فقهای امامیه با نمایش چهره معصومان(ع)، قاعده حرمت هتک و وهن مقدسات است. هرچند میان فقها درباره اصل جواز یا عدم جواز نمایش چهره معصومان اختلاف نظر وجود دارد، اما تقریباً همه آنان بر این نکته اتفاق دارند که هرگونه بازنمایی که موجب هتک حرمت، تنقیص شأن، عرفی شدن مقام قدسی یا وهن شخصیت معصوم گردد، از نظر شرعی جایز نیست.
وی ادامه داد: این مبنا در فضای رسانههای سنتی مطرح بوده است؛ اما با ظهور فناوریهای نوین همچون بازیهای رایانهای (Game) و جهانهای مجازی (Metaverse)، ابعاد جدید و پیچیدهتری یافته است؛ به گونهای که میتوان گفت زمینههای تحقق هتک و وهن در این فضاها به مراتب گستردهتر و محسوستر از سینما، نقاشی یا انیمیشن است.
وی ادامه داد: نخستین دلیل این مسئله، ماهیت تعاملی بازیهای رایانهای و متاورس است. در فیلم، مخاطب صرفاً بیننده است؛ اما در بازی، کاربر با شخصیت تعامل میکند، به او فرمان میدهد، او را کنترل میکند، شکست میدهد، پیروز میکند، مسیر حرکت او را تعیین میکند و حتی ممکن است موجب کشته شدن یا تحقیر او شود.
رئیس مرکز تحقیقات اسلامی مجلس گفت: اگر شخصیتی که بازنمایی شده، معصوم(ع) باشد، این سطح از سلطه کاربر بر شخصیت قدسی، با جایگاه اعتقادی امام یا پیامبر که واجبالاطاعه و دارای ولایت الهی است، ناسازگار خواهد بود. در چنین شرایطی، رابطه عبد و ولی الهی به رابطه «بازیکن و آواتار» تبدیل میشود که عرف متدین آن را نوعی تنزل شأن و وهن مقام معصوم تلقی میکند.
دکتر نهاوندی خاطرنشان کرد: از سوی دیگر، فناوری متاورس صرفاً تصویر ارائه نمیدهد، بلکه شخصیت دیجیتال تولید میکند؛ شخصیتی که میتواند سخن بگوید، حرکت کند، واکنش نشان دهد، احساسات مصنوعی بروز دهد و حتی تصمیمگیری نماید. این ویژگی سبب میشود که شخصیت معصوم از یک حقیقت مقدس به یک «کاراکتر دیجیتال» تبدیل شود؛ کاراکتری که کاربران قادرند ظاهر، لباس، صدا، رفتار و حتی ویژگیهای شخصیتی او را تغییر دهند. چنین قابلیتی به طور طبیعی زمینه هتک و بیحرمتی را افزایش میدهد؛ زیرا شخصیت قدسی معصوم در معرض سلیقه، شوخی، سرگرمی و تغییرات دلخواه کاربران قرار میگیرد.
رئیس مرکز تحقیقات اسلامی مجلس گفت: از منظر فقهی، معیار هتک، برداشت عرف عقلایی متدین است. هرگاه عرف دیندار عملی را بیاحترامی نسبت به شعائر و مقدسات بداند، عنوان هتک بر آن صادق خواهد بود؛ هرچند قصد اهانت نیز وجود نداشته باشد. در فضای متاورس، قرار گرفتن معصوم در کنار شخصیتهای خیالی، اسطورهای یا حتی شخصیتهای منفی، شرکت در رقابتهای سرگرمکننده، انجام مأموریتهای بازی، دریافت امتیاز، شکست خوردن یا حذف شدن از بازی، همگی از اموری هستند که عرف متشرعه میتواند آنها را ناسازگار با قداست مقام معصوم تلقی کند.
دکتر نهاوندی خاطرنشان کرد: ویژگی دیگر متاورس، امکان تولید محتوای کاربرمحور است. برخلاف فیلم که متن و تصویر آن از پیش کنترل شده است، در متاورس کاربران میتوانند شخصیتها را تغییر دهند، برای آنها لباسهای مختلف طراحی کنند، گفتوگوهای جدید بسازند یا حتی صحنههای طنز، تمسخر یا خشونتآمیز ایجاد کنند. در نتیجه، حتی اگر طراح اولیه قصد احترام کامل به معصوم را داشته باشد،
وی ادامه داد: ساختار فنی متاورس امکان هتکهای بعدی را به کاربران واگذار میکند. این ظرفیت ذاتی، احتمال وقوع مفسده را به شدت افزایش میدهد و از منظر قواعد فقهی مانند سد ذرایع یا دفع مفسده محتمله مهم قابل توجه است.
دکتر نهاوندی یادآورشد: مسئله دیگر، عرفیسازی شخصیت قدسی است. یکی از فلسفههای منع نمایش مستقیم چهره معصومان نزد برخی فقها، جلوگیری از شکسته شدن هیبت معنوی آنان است. هنگامی که میلیونها کاربر ساعتها با نسخه دیجیتالی یک معصوم در فضای بازی تعامل میکنند، شخصیت قدسی به تدریج از جایگاه اسوه الهی به یک شخصیت سرگرمی تنزل پیدا میکند. این فرایند، هرچند تدریجی و غیرمستقیم است، اما در علوم ارتباطات از آن با عنوان «عادیسازی رسانهای» یاد میشود؛ پدیدهای که میتواند مرجعیت معنوی شخصیتهای مقدس را در ذهن مخاطبان، بهویژه کودکان و نوجوانان، تضعیف کند.
وی ادامه داد: از منظر روانشناسی شناختی نیز، بازیهای رایانهای مبتنی بر همانندساز هستند. بازیکن معمولاً خود را در جایگاه شخصیت بازی قرار میدهد و از منظر او جهان را تجربه میکند. اگر این شخصیت، معصوم باشد، ممکن است کاربر اعمال و تصمیمهایی را به آن شخصیت نسبت دهد که هیچ مبنای تاریخی یا دینی ندارد. در نتیجه، مرز میان واقعیت تاریخی و طراحی تخیلی بازی از بین میرود و تصویری غیرواقعی از شخصیت معصوم در ذهن مخاطب شکل میگیرد. این امر افزون بر آسیب معرفتی، میتواند به تحریف شخصیت معصوم نیز منجر شود.
وی ادامه داد: همچنین در بسیاری از بازیهای رایانهای، شخصیتها دارای ویژگیهایی مانند ارتقای سطح، افزایش قدرت، کسب امتیاز، خرید تجهیزات، شکست، مرگ و تولد مجدد هستند. انتساب چنین ویژگیهایی به شخصیتهای معصوم، حتی اگر صرفاً در قالب مکانیک بازی باشد، با مقام عصمت و شأن الهی آنان سازگار نیست و ممکن است از منظر عرف متشرعه، نوعی تنقیص و وهن تلقی شود.
وی ادامه داد: باید توجه داشت که موضوع صرفاً نمایش چهره نیست، بلکه بازنمایی هویت و شخصیت معصوم است. در متاورس، مخاطب تنها چهره را مشاهده نمیکند؛ بلکه با شخصیت زندگی میکند، او را هدایت میکند، درباره او تصمیم میگیرد و حتی بر رفتار او تسلط پیدا میکند. از این رو، اگر فقها در رسانههای سنتی به دلیل احتمال هتک و وهن نسبت به نمایش چهره احتیاط کردهاند، این احتمال در فضای متاورس و گیم نهتنها باقی است، بلکه به دلیل ماهیت تعاملی، قابلیت تغییرپذیری، تولید محتوای کاربرمحور، امکان تمسخر، تحریف، عادیسازی و کنترل شخصیت، شدت و گستره بسیار بیشتری یافته است.
از نظر حکمرانی فضای مجازی وضعیت مطلوبی نداریم
حجت الاسلام والمسلمین دکتر غلامی رئیس پژوهشگاه فضای مجازی با اشاره به اینکه ارتباط با حکمرانی فضای مجازی از نظر ساختاری و ارتباط با لایه های پژوهش وضع مطلوبی نداریم، گفت: ارتباط حکمرانی فضای مجازی با لایه های پژوهش دچار چالش است و پژوهشهای مرتبط با حوزههای خاص مانند متاورس در حوزه و دانشگاه زیاد نیست.
وی ادامه داد: هیچ راهی نداریم مگر اینکه در عرصه های جدید تولید محتوا کنیم، امروز بیش از 3 میلیون کاربر روزانه بیش از 3 ساعت بازی میکنند، نیازمند تولید محتوای جدی در این عرصه هستیم.
در پایان مراسم از کتاب «بررسی فقهی بازنمایی معصومین در بازیهای رایانهای و متاورس" رونمایی شد.
.
..............
پایان پیام
نظر شما