به گزارش خبرگزاری بینالمللی اهلبیت(ع) ـ ابنا ـ هفتم مرداد در سالهای پایانی نظام جمهوری، یکی از مناسبتهای رسمی مرتبط با هویت ملی افغانستان بود. وزارتخانهها، نیروهای امنیتی، مراکز آموزشی، نهادهای فرهنگی و ادارههای محلی در این روز مراسم برافراشتن پرچم برگزار میکردند و مقامهای دولتی از پرچم سهرنگ بهعنوان نماد وحدت، استقلال و تمامیت ارضی یاد میکردند. اسناد باقیمانده در وبسایتهای رسمی دولت پیشین نشان میدهد این مناسبت دستکم در سالهای ۱۳۹۸ تا ۱۴۰۰ بهشکل گسترده در ادارات دولتی گرامی داشته شده است.
در هفتم مرداد ۱۳۹۸، یکی از بزرگترین مراسمهای این روز در کابل برگزار شد. شهرداری کابل اعلام کرده بود که پرچم بزرگی بر فراز تپه وزیر محمد اکبرخان به اهتزاز درآمد و همزمان برنامهای برای انتقال پرچم در مسیر دهمزنگ تا دارالامان برگزار شد. مقامهای دولتی، اعضای جامعه مدنی، رسانهها و شماری از شهروندان در این برنامهها حضور داشتند.
با این حال، یک نکته حقوقی باید یادآوری شود: قانون اساسی سال ۱۳۸۲، هفتم مرداد را بهعنوان روز تعطیل یا مناسبت ملی تعیین نکرده بود. ماده ۱۹ این قانون، تنها شکل و اجزای پرچم افغانستان را تعریف میکرد؛ سه نوار عمودی سیاه، سرخ و سبز با نشان ملی در مرکز. هفتم مرداد در تقویم و ادبیات رسمی دولت جمهوری بهعنوان روز ملی پرچم شناخته میشد، اما این مناسبت در متن ماده ۱۹ قانون اساسی ذکر نشده بود.
پرچمی با نزدیک به یک قرن پیشینه
سهرنگ سیاه، سرخ و سبز نخستینبار در دوم سپتامبر ۱۹۲۸، در دوره امانالله خان، به تصویب لویهجرگه رسید. در تفسیر ارائهشده از این رنگها، سیاه نماد گذشته، سرخ نشان خونهای ریختهشده برای استقلال و سبز نماد آبادانی و امید به آینده معرفی شد. این طرح پس از سقوط امانالله خان چندین بار تغییر کرد، اما ترکیب سهرنگ در بخش بزرگی از تاریخ بعدی افغانستان باقی ماند.
افغانستان در سده بیستم یکی از پرتغییرترین پرچمهای ملی جهان را داشته است. براساس اطلاعات، در یک شمارش، پرچم افغانستان طی قرن بیستم ۱۹ بار تغییر کرده؛ با این حال، رنگهای سیاه، سرخ و سبز در بیشتر طرحها حضور داشتهاند. همین سابقه باعث شده است که تحول پرچم در افغانستان همواره بازتابی از تغییر نظام سیاسی و برداشت حکومتها از هویت ملی باشد.
طرح سهرنگ پس از سقوط نخستین حکومت طالبان دوباره در ساختار رسمی کشور تثبیت شد و ماده ۱۹ قانون اساسی ۱۳۸۲ آن را بهعنوان پرچم افغانستان تعریف کرد. در نشان مرکزی این پرچم، محراب و منبر، عبارت شهادتین، «اللهاکبر»، خورشید در حال طلوع، خوشههای گندم، نام افغانستان و سال ۱۲۹۸ خورشیدی، سال استقلال کشور، گنجانده شده بود.
تغییر پرچم پس از بازگشت طالبان
با ورود طالبان به کابل در ۲۴ مرداد ۱۴۰۰، پرچم سفید این گروه که شهادتین با خط سیاه بر آن نوشته شده است، بهتدریج جای پرچم سهرنگ را در ارگ، وزارتخانهها، مراکز نظامی و دیگر ادارات دولتی گرفت.
این تغییر فقط به برافراشتن پرچم سفید محدود نماند. در اسفند ۱۴۰۰، خبرگزاری پژواک گزارش داد که براساس دستور رهبری طالبان، رنگهای پرچم سهرنگ از نشان رادیو و تلویزیون ملی حذف و طرح آن به رنگ سفید تغییر داده شد. این تصمیم واکنشهای گستردهای را در میان کاربران و فعالان اجتماعی برانگیخت.
رسانهها همچنین از صدور دستوری منسوب به رهبر طالبان برای برداشتن پرچم سهرنگ از ادارات و خودداری مقامها از حضور در نشستهای رسمی با نمادهای حکومت پیشین خبر دادهاند. از آن زمان، پرچم سفید در دیدارهای رسمی طالبان، نشستهای دیپلماتیک و ساختمانهای حکومتی بهکار گرفته میشود.
در مقابل، حکومت طالبان به مناسبتهایی که با روایت سیاسی این گروه سازگار است، جایگاه رسمی داده است. برای نمونه، وزارت اطلاعات و فرهنگ طالبان در سال ۱۴۰۵ از تشکیل کمیتهای برای برگزاری گسترده مراسم ۲۴ مرداد، سالروز بازگشت طالبان به قدرت، خبر داد؛ روزی که طالبان آن را «روز فتح» مینامند. این تغییر نشان میدهد که تقویم نمادین حکومت جدید نیز همراه با پرچم و دیگر نشانههای دولت پیشین بازتعریف شده است.
اعتراضهای خونین بر سر پرچم
پرچم سهرنگ اندکی پس از سقوط کابل، از یک نشان دولتی به نماد اعتراض علیه طالبان تبدیل شد. در ۱۸ اوت ۲۰۲۱، گروهی از ساکنان جلالآباد تلاش کردند پرچم سهرنگ را در یکی از میدانهای شهر برافرازند. شاهدان به یکی از رسانههای بینالمللی گفتند نیروهای طالبان به سوی معترضان تیراندازی کردند که در نتیجه آن سه نفر کشته و بیش از ۱۰ نفر زخمی شدند.
یک روز بعد، در شهر اسعدآباد مرکز استان کنر افغانستان نیز صدها نفر همزمان با سالروز استقلال افغانستان پرچم سهرنگ را به دست گرفتند. گزارشها از کشتهشدن شماری از معترضان در پی تیراندازی و ازدحام جمعیت حکایت داشت. این رویدادها نشان داد که اختلاف بر سر پرچم، تنها بحثی درباره رنگ و نشان نبود؛ بلکه به مسئله مشروعیت سیاسی، نوع حکومت و مالکیت مردم بر نمادهای ملی تبدیل شده بود.
پس از این برخوردها و تثبیت کنترل طالبان، امکان برگزاری آشکار مراسم مرتبط با پرچم سهرنگ در داخل افغانستان بهشدت کاهش یافت. در سالهای بعد، گزارشهای مربوط به هفتم مرداد عمدتاً به انتشار تصاویر پرچم در شبکههای اجتماعی، پیامهای فعالان مدنی و برنامههای افغانهای خارج از کشور محدود شد. در هفتم مرداد ۱۴۰۴ نیز کاربران با انتشار گسترده تصاویر و ویدئوهای پرچم سهرنگ، آن را نماد هویت ملی دانستند و درباره بازگشت آن ابراز امیدواری کردند.
دو پرچم و دو روایت از افغانستان
در داخل کشور، طالبان پرچم سفید را نشان «امارت اسلامی» و نماد حاکمیت خود میدانند. در مقابل، مخالفان طالبان و بسیاری از فعالان مدنی، پرچم سهرنگ را نماد تاریخی کشور و متعلق به همه شهروندان، نه یک حکومت مشخص، معرفی میکنند.
این دوگانگی در سطح بینالمللی نیز دیده میشود. روسیه در ژوئیه ۲۰۲۵ نخستین کشوری بود که حکومت طالبان را رسماً به رسمیت شناخت و پس از پذیرش سفیر معرفیشده از سوی طالبان، پرچم سفید در سفارت افغانستان در مسکو برافراشته شد.
در سازمان ملل متحد اما نمایندگی افغانستان همچنان با ساختار و نمادهای جمهوری اسلامی فعالیت میکند. مأموریت دائم افغانستان در سازمان ملل در سال ۲۰۲۶ خود را نمایندگی قانونی و معتبر جمهوری اسلامی افغانستان معرفی کرده و همچنان در نشستهای شورای امنیت حضور یافته است. موضوع پذیرش نمایندگان کشورها بر اساس اعتبارنامه و تصمیم مجمع عمومی بررسی میشود و کرسی افغانستان تاکنون در اختیار نماینده طالبان قرار نگرفته است.
در نتیجه، پرچم افغانستان امروز وضعیتی دوگانه دارد: پرچم سفید، نماد حکومتی است که کنترل عملی جغرافیای کشور را در اختیار دارد؛ درحالیکه پرچم سهرنگ همچنان در بخشی از نمایندگیهای دیپلماتیک، میان افغانهای مهاجر، در تجمعات اعتراضی و در حافظه سیاسی و اجتماعی بخش بزرگی از جامعه حضور دارد.
چرا هفتم مرداد هنوز اهمیت دارد؟
برای بسیاری از شهروندان، اهمیت هفتم مرداد فقط در دفاع از نمادهای نظام جمهوری خلاصه نمیشود. پرچم سهرنگ پیش از تشکیل جمهوری پس از ۲۰۰۱ نیز سابقهای طولانی داشت و در دورههای گوناگون سلطنت، جمهوریت و حکومتهای دیگر مورد استفاده قرار گرفته بود. از همین رو، پیوندزدن کامل این پرچم با کارنامه دولت پیشین، همه تاریخ آن را توضیح نمیدهد.
از سوی دیگر، نمیتوان نادیده گرفت که حکومت جمهوری، بهویژه در سالهای پایانی، از روز پرچم برای تقویت گفتمان سیاسی خود، حمایت از نیروهای امنیتی و دفاع از نظام استفاده میکرد. در مراسمهای سال ۱۴۰۰، مقامها از پرچم در کنار مفاهیمی چون دفاع از جمهوریت، قانون اساسی و نیروهای امنیتی یاد میکردند؛ موضوعی که باعث شد طالبان پس از بازگشت به قدرت، این نماد را با نظم سیاسی برکنارشده مرتبط بدانند.
با این همه، حذف مراسم رسمی نتوانسته است هفتم مرداد را بهطور کامل از حافظه عمومی پاک کند. شبکههای اجتماعی به محل اصلی بازتولید این مناسبت تبدیل شدهاند؛ فضایی که در آن افغانهای داخل و خارج کشور، بدون نیاز به برگزاری تجمع عمومی، تصاویر، خاطرات و برداشتهای خود از پرچم را منتشر میکنند.
هفتم مرداد امروز بیش از آنکه یک مناسبت حکومتی باشد، صحنهای برای مناقشه بر سر پرسشی اساسی است: نمادهای ملی افغانستان را چه کسی تعریف میکند؛ حکومت مستقر، قانون اساسی پیشین یا حافظه و خواست جمعی مردم؟
پاسخ به این پرسش تا زمانی که افغانستان به یک نظم سیاسی مورد توافق، قانون اساسی روشن و ساختاری برخوردار از مشروعیت عمومی نرسیده باشد، همچنان محل اختلاف خواهد ماند. اما آنچه روشن است، پرچم سهرنگ با وجود حذف از ساختمانهای دولتی، هنوز از بخش مهمی از حافظه تاریخی و هویتی جامعه افغانستان حذف نشده است.
.....................
پایان پیام/
نظر شما