به گزارش خبرگزاری بینالمللی اهلبیت(ع) ـ ابنا ـ نشست علمی پیشهمایش هشتمین دوره کتاب سال حکومت اسلامی، پیش از ظهر امروز در سالن جلسات دانشکده الهیات دانشگاه قم برگزار شد و موضوع راهبردی «اثخان فیالارض» در نبردهای نامتقارن از ابعاد مختلف مورد بررسی قرار گرفت.
در این نشست، حجتالاسلام والمسلمین گرامی، استاد حوزه و دانشگاه، حجتالاسلام والمسلمین بیاتی، عضو مجلس خبرگان رهبری و حجتالاسلام والمسلمین ردایی، عضو مجلس خبرگان رهبری، به تبیین ابعاد مختلف این مفهوم پرداختند.
«اثخان فیالارض» مجوز تشدید نامحدود اقدامات جنگی نیست
حجتالاسلام والمسلمین گرامی در تبیین مفهوم «اثخان فیالارض» با تأکید بر ضرورت تفکیک میان مفهوم، موضوع، حکم و آثار حقوقی آن اظهار کرد: «اثخان» را نمیتوان یک فن رزمی، سلاح یا مجوز مستقلی برای تشدید نامحدود اقدامات جنگی دانست؛ بلکه این تعبیر قرآنی ناظر به تحقق یک نتیجه عینی در میدان منازعه و ایجاد یک آستانه حقوقی در نحوه مواجهه با نیروی مهاجم است.
وی با اشاره به ضرورت تعریف دقیق مفهوم «اثخان» گفت: نخست باید روشن شود که مراد از اثخان چیست، سپس باید موضوع خارجی و مصداق آن در میدان جنگ شناسایی شود و در مرحله بعد، مشروعیت ابزارهایی که برای تحقق این هدف به کار گرفته میشود و آثار حقوقی تحقق اثخان مورد بررسی قرار گیرد.
این استاد حوزه و دانشگاه افزود: در جنگهای جدید، بهویژه در مخاصمات نامتقارن، دیگر نمیتوان وضعیت میدان را صرفاً بر اساس میزان درگیری فیزیکی یا تعداد نیروها سنجید؛ زیرا ممکن است یک طرف از ابزارهای پیشرفته نظامی، اطلاعاتی، سایبری، اقتصادی و رسانهای استفاده کند و طرف دیگر نیز برای مقابله، شیوهها و ظرفیتهای متفاوتی در اختیار داشته باشد.
وی تصریح کرد: بنابراین، اثخان باید در چارچوب نتیجهای که در میدان مخاصمه ایجاد میکند مورد بررسی قرار گیرد و نمیتوان صرف تحقق یک اقدام نظامی خاص را مساوی با تحقق اثخان دانست.
ضرورت تفکیک هدف از ابزار در تحقق اثخان
حجتالاسلام والمسلمین گرامی با تأکید بر ضرورت تفکیک میان «هدف» و «ابزار» خاطرنشان کرد: اگر اثخان را بهعنوان یک هدف یا نتیجه مطلوب در میدان جنگ در نظر بگیریم، از این مسئله نمیتوان بهصورت مستقیم مشروعیت هر وسیلهای برای رسیدن به آن را نتیجه گرفت.
وی افزود: مشروعیت ابزار باید از ادله و قواعد مستقل فقهی به دست آید و نمیتوان صرفاً با استناد به اینکه یک ابزار میتواند دشمن را زمینگیر کند، آن ابزار را مشروع دانست.
این استاد حوزه و دانشگاه ادامه داد: بر همین اساس، در بررسی جنگهای نوین باید میان چهار مرحله تمایز قائل شد؛ نخست، تعریف مفهومی اثخان؛ دوم، تشخیص موضوع و تحقق خارجی آن؛ سوم، بررسی مشروعیت وسیلهای که برای رسیدن به این هدف استفاده میشود و چهارم، بررسی آثار و احکام مترتب بر تحقق اثخان.
وی تأکید کرد: این تفکیک مانع آن میشود که مفهوم اثخان بهعنوان مجوزی کلی برای هر نوع اقدام نظامی تفسیر شود.
«اثخان» حقیقت شرعیه مستقلی پیدا نکرده است
در ادامه، حجتالاسلام والمسلمین بیاتی، عضو مجلس خبرگان رهبری، با تأکید بر اینکه «اثخان» حقیقت شرعیه مستقلی پیدا نکرده است، گفت: بررسی کاربردهای لغوی و فقهی این واژه نشان میدهد که باید همچنان عنصر اصلی معنای لغوی آن را مورد توجه قرار داد.
وی با اشاره به ریشه واژه «اثخان» اظهار کرد: اصل این واژه با مفاهیمی همچون غلظت، سنگینی، استحکام و از بین رفتن حالت حرکت و تحرک ارتباط دارد و در کاربردهای مختلف نیز بر نوعی استقرار، سنگینی و خروج از حالت سیال و متحرک دلالت میکند.
عضو مجلس خبرگان رهبری افزود: بر همین اساس، در فهم «اثخان فیالارض» نباید از ابتدا آن را مساوی با قتل یا کشتار گسترده دانست؛ بلکه عنصر محوری در آن، زمینگیر کردن و سلب توان اقدام مؤثر از طرف مقابل است.
«اثخان» لزوماً به معنای قتل گسترده نیست
حجتالاسلام والمسلمین بیاتی با اشاره به برخی تفاسیر که «اثخان» را در مواردی به «مبالغه در قتل» یا «قتل کثیر» تفسیر کردهاند، گفت: ممکن است قتل گسترده در برخی شرایط تاریخی یکی از مصادیق تحقق اثخان باشد، اما نمیتوان این مصداق را عین مفهوم اثخان و تعریف دائمی آن دانست.
وی تصریح کرد: اگر «قتل کثیر» را ذات و حقیقت اثخان بدانیم، این برداشت ممکن است چنین تصور نادرستی ایجاد کند که کثرت کشتار، خود هدف مستقل جنگ در منطق اسلامی است؛ در حالی که در نظام اسلامی، جهاد و دفاع اهداف و غایات دیگری همچون دفع تجاوز، ایجاد امنیت، جلوگیری از سلطه و فراهم کردن زمینه هدایت و دعوت نیز دارد.
عضو مجلس خبرگان رهبری ادامه داد: بنابراین، ممکن است در شرایطی قتل گسترده یکی از راههای زمینگیر کردن دشمن باشد، اما در شرایط دیگر، ابزار و شیوهای متفاوت بتواند همان نتیجه را ایجاد کند.
شواهد فقهی؛ اثخان با قتل تفاوت دارد
وی برای تبیین این مسئله به برخی کاربردهای فقهی «اثخان» اشاره کرد و گفت: در برخی متون فقهی، اثخان درباره مجاهدی به کار رفته که بر اثر جراحت، توان ادامه مبارزه یا حرکت را از دست داده است؛ در اینجا اثخان به معنای کشته شدن نیست، بلکه به معنای رسیدن به مرحلهای از ناتوانی و زمینگیر شدن است.
حجتالاسلام والمسلمین بیاتی افزود: در برخی مباحث فقهی مربوط به سلب نیز میان کسی که دشمن را اثخان کرده و کسی که او را کشته است، تفاوت گذاشته شده است و همین تفاوت نشان میدهد که اثخان مفهومی غیر از قتل دارد.
وی همچنین به کاربرد این تعبیر در مباحث مربوط به صید اشاره کرد و گفت: در مواردی که حیوان یا پرندهای بر اثر اصابت، توان حرکت و فرار را از دست میدهد، کاربرد مفهوم اثخان نشان میدهد که عنصر اصلی این واژه، سلب توان حرکت و اقدام است، نه لزوماً از بین بردن حیات.
آیه اثخان و مسئله اسرا؛ دو مرحله از یک فرآیند
عضو مجلس خبرگان رهبری با اشاره به آیه ۶۷ سوره انفال «مَا کَانَ لِنَبِیٍّ أَنْ یَکُونَ لَهُ أَسْرَیٰ حَتَّیٰ یُثْخِنَ فِی الْأَرْضِ» گفت: این آیه ناظر به مرحلهای است که هنوز دشمن به اندازه کافی زمینگیر نشده و خطر ادامه فعالیت و تجدید توان او وجود دارد.
وی افزود: پس از تحقق اثخان و از بین رفتن توان مؤثر دشمن، موضوع اسارت و تصمیمگیری درباره اسرا میتواند در مرحله دیگری قرار گیرد؛ بنابراین میان آیات مربوط به اثخان و اسیر گرفتن، تعارضی وجود ندارد و نیازی به تفسیرهای تکلفآمیز برای جمع میان آنها نیست.
حجتالاسلام والمسلمین بیاتی خاطرنشان کرد: مسئله اساسی این است که در مرحله فعال بودن تهدید، نباید منافع فرعی همچون منافع اقتصادی حاصل از اسارت و فدیه، بر اصل دفع و زمینگیر کردن تهدید غلبه پیدا کند.
«اثخان»؛ تقدم دفع تهدید بر منافع اقتصادی
وی با اشاره به تعبیر «تبتغون عرض الدنیا» در آیات مربوط به این موضوع اظهار کرد: اسیر گرفتن ممکن است در شرایطی علاوه بر کاهش توان دشمن، منافع اقتصادی نیز به همراه داشته باشد، اما قرآن از این منافع بهعنوان «عرض دنیا» یاد میکند تا نشان دهد که در مرحله فعال بودن تهدید، نباید منفعت کوتاهمدت اقتصادی را بر هدف اصلی غلبه داد.
عضو مجلس خبرگان رهبری افزود: بنابراین، اثخان ناظر به تحقق یک اولویت راهبردی است؛ یعنی ابتدا باید تهدید مؤثر دشمن مهار و زمینگیر شود و پس از آن، درباره مسائل دیگری همچون اسارت، فدیه یا سایر ترتیبات تصمیمگیری شود.
تشخیص مصداق اثخان، صرفاً مسئله فقیه نیست
حجتالاسلام والمسلمین بیاتی یکی دیگر از نکات مهم را تشخیص مصداق اثخان دانست و گفت: وقتی اثخان بهعنوان یک هدف در میدان دفاع و جهاد مطرح میشود، تشخیص اینکه چه اقدامی در شرایط جدید موجب زمینگیر شدن دشمن و سلب توان اقدام مؤثر از او میشود، یک مسئله موضوعشناختی است.
وی افزود: فقیه حکم کلی را از ادله استخراج میکند، اما تشخیص موضوعات پیچیده نظامی و راهبردی، نیازمند بهرهگیری از کارشناسان و اهل خبره است و در مسائل کلان، ولی امر مسلمین با استفاده از ظرفیت کارشناسی باید نسبت به موضوعات مربوط به میدان تصمیمگیری کند.
آتشبس و صلح؛ ابزارهایی موقت در مسیر هدف
عضو مجلس خبرگان رهبری در ادامه به مسئله آتشبس، مهادنه و صلح اشاره کرد و گفت: ممکن است در نگاه نخست میان هدف قرار دادن دشمن تا رسیدن به مرحله اثخان و پذیرش آتشبس یا مهادنه تعارض دیده شود، اما این نهادها در فقه جهاد میتوانند در شرایط خاص و بر اساس مصلحت مورد استفاده قرار گیرند.
وی خاطرنشان کرد: آتشبس لزوماً به معنای کنار گذاشتن هدف دفاعی نیست و ممکن است در مقطعی برای بازسازی توان، تغییر شرایط یا تحقق مصلحت مهمتری مورد استفاده قرار گیرد.
حجتالاسلام والمسلمین بیاتی افزود: بنابراین، آتشبس یا صلح باید در نسبت با مصلحت جهاد و شرایط واقعی میدان ارزیابی شود و نمیتوان آنها را بهصورت مطلق و فارغ از شرایط زمانی و راهبردی تحلیل کرد.
اثخان مجوز استفاده از هر سلاحی نیست
وی یکی از مسائل مهم دیگر را نسبت میان اثخان و نوع سلاح مورد استفاده دانست و تأکید کرد: اگر اثخان را هدف بدانیم، از این مسئله نمیتوان نتیجه گرفت که هر وسیلهای که بتواند دشمن را زمینگیر کند، شرعاً مجاز است.
عضو مجلس خبرگان رهبری گفت: مشروعیت ابزارهای جنگی باید بر اساس ادله و قواعد مستقل فقهی بررسی شود و اگر یک سلاح موجب فساد، تخریب گسترده، آسیب به غیرنظامیان یا نقض حقوق افراد غیرمقاتل شود، صرف اینکه بتواند دشمن را زمینگیر کند، برای مشروعیت آن کافی نیست.
وی افزود: در فقه اسلامی برای گروههایی همچون زنان، کودکان و افراد غیرمقاتل ملاحظات و محدودیتهایی وجود دارد و تحقق هدف نظامی نمیتواند بهتنهایی این محدودیتها را از میان بردارد.
جنگهای امروز، جنگ ارادههاست
در ادامه این نشست، حجتالاسلام والمسلمین ردایی، عضو مجلس خبرگان رهبری، با اشاره به تغییر ماهیت جنگها از نبردهای متقارن به جنگهای ترکیبی و نامتقارن اظهار کرد: در گذشته بسیاری از جنگها ماهیتی متقارن داشتند، اما از دوران انقلاب صنعتی به این سو، ماهیت مخاصمات بهتدریج تغییر کرده و امروز با جنگهایی مواجه هستیم که از نظر توان، ابزار، روش و حتی میدان درگیری، الزاماً تقارن میان طرفین وجود ندارد.
وی با اشاره به ظهور سلاحهای کشتارجمعی، تحولات اطلاعاتی و شبکهای شدن مناسبات جهانی گفت: مسئله جنگ دیگر صرفاً به رویارویی فیزیکی و نظامی محدود نیست، بلکه یکی از اهداف اصلی درگیریهای جدید، برهم زدن قوای تصمیمگیری و اراده طرف مقابل است.
عضو مجلس خبرگان رهبری تصریح کرد: جنگهای معاصر را باید بیش از آنکه صرفاً جنگ جسمها و تجهیزات بدانیم، جنگ ارادهها و اذهان نیز بدانیم؛ پیش از آنکه اراده یک طرف در میدان نظامی هدف قرار گیرد، ذهن و قدرت تصمیمگیری او مورد حمله واقع میشود.
جنگ ترکیبی و استفاده از ابزارهای چندلایه
حجتالاسلام والمسلمین ردایی با اشاره به ابزارهای مورد استفاده در جنگهای ترکیبی اظهار کرد: دشمن در این نوع مخاصمات از مجموعهای از ابزارهای سیاسی، اقتصادی، سایبری، روانی و رسانهای استفاده میکند تا توان تصمیمگیری و ظرفیت مقاومت طرف مقابل را تضعیف یا فلج کند.
وی افزود: ترکیب این ابزارها در جبهههای مختلف یکسان نیست و جنگ ترکیبی را باید پدیدهای چندلایه دانست که همین ویژگی، تعیین مرزهای میان جنگ و صلح، نظامی و غیرنظامی، تهاجم و دفاع را دشوارتر میکند.
ایجاد ابهام؛ یکی از اهداف جنگ ترکیبی
عضو مجلس خبرگان رهبری یکی از اهداف مهم جنگ ترکیبی را ایجاد ابهام در ذهن جامعه و نیروهای درگیر دانست و گفت: دشمن گاهی تلاش میکند با ایجاد تردید و ابهام، قدرت تشخیص و تصمیمگیری را کاهش دهد.
وی با اشاره به نمونههایی از این مسئله در تاریخ اسلام اظهار کرد: در جنگ نهروان و مواجهه با خوارج، ایجاد ابهام و اختلال در تشخیص یکی از مسائل مهم بود و این ابهام میتواند حتی در میان خواص نیز اثرگذار باشد.
حجتالاسلام والمسلمین ردایی تأکید کرد: از این رو، یکی از الزامات مواجهه با جنگ ترکیبی، ایجاد قدرت تشخیص و جلوگیری از شکلگیری ابهام در افکار عمومی است.
«اثخان» باید در نسبت با اقتدار و بازدارندگی فهم شود
وی با طرح این پرسش که در چنین شرایطی مفهوم «اثخان فیالارض» چگونه باید فهم شود، گفت: اثخان را نمیتوان صرفاً به معنای شدت درگیری، ادامه جنگ یا خونریزی تلقی کرد؛ بلکه باید نسبت میان این مفهوم و غایت نهایی دفاع و جهاد بهصورت دقیق بررسی شود.
عضو مجلس خبرگان رهبری با اشاره به آیه ۶۷ سوره انفال افزود: این آیه از مستندات مهم بحث اثخان است و فهم دقیق آن میتواند در بازخوانی مفهوم اقتدار و پایانبخشی به مخاصمه مورد استفاده قرار گیرد.
وی ادامه داد: مسئله آن است که پیش از دستیابی به سطحی از اقتدار و تثبیت موقعیت، نمیتوان انتظار داشت مسئله اسارت و پایان درگیری به شکل مطلوب مدیریت شود؛ از این منظر، اثخان با رسیدن به نقطهای از اقتدار و تثبیت قدرت ارتباط پیدا میکند.
اثخان؛ رسیدن به نقطهای که دشمن امکان تجدید تجاوز نداشته باشد
حجتالاسلام والمسلمین ردایی تصریح کرد: اگر دشمن پس از تحمل ضعف، شکست یا فرسایش همچنان مدعی پیروزی باشد، نمیتوان صرفاً بر اساس ادعای او وضعیت واقعی میدان را ارزیابی کرد؛ بلکه باید تحقق واقعی اثخان و اقتدار موردنظر احراز شود.
وی افزود: مسئله صرفاً شکست دشمن در یک مرحله نیست، بلکه باید به نقطهای از اقتدار رسید که امکان تجدید مخاصمه و اقدام تجاوزکارانه بعدی برای دشمن به حداقل برسد.
عضو مجلس خبرگان رهبری با اشاره به دیدگاه علامه طباطبایی در تفسیر المیزان خاطرنشان کرد: این دیدگاه ظرفیت مهمی برای فهم راهبردی اثخان فراهم میکند و میتواند زمینهای برای اجتهاد نوین متناسب با شرایط روز باشد.
«نفی سبیل»؛ مبنای کلامی اقتدار دفاعی
وی در ادامه به مبانی کلامی راهبرد دفاعی پرداخت و گفت: یکی از مبانی اساسی در این زمینه، اصل توحید و حاکمیت الهی و در کنار آن، اصل «نفی سبیل» است؛ یعنی نفی سلطه و حاکمیت کفار بر مسلمانان و جامعه اسلامی.
حجتالاسلام والمسلمین ردایی اظهار کرد: نفی سبیل صرفاً یک مفهوم نظری نیست، بلکه بر اساس آن، جامعه اسلامی نباید در حوزههای سیاسی، اقتصادی، نظامی و امنیتی بهگونهای عمل کند که زمینه تضعیف، وابستگی یا سلطه بیگانه فراهم شود.
وی افزود: بر همین اساس، استقلال و جلوگیری از سلطه دشمن را نمیتوان صرفاً یک مسئله نظامی دانست، بلکه این موضوع با مبانی اعتقادی، فقهی، سیاسی و حقوقی نیز ارتباط دارد.
اقتدار قاطع؛ لازمه تحقق بازدارندگی
عضو مجلس خبرگان رهبری با اشاره به مفهوم «أشداء علی الکفار» گفت: حفظ استقلال و جلوگیری از سلطه طاغوت بدون دستیابی جامعه اسلامی و قوای دفاعی به اقتدار قاطع امکانپذیر نیست.
وی افزود: اقتدار قاطع به این معناست که جامعه اسلامی توان ایجاد بازدارندگی داشته باشد و بتواند هزینه تجاوز را برای طرف مقابل به سطحی برساند که از آغاز یا ادامه آن منصرف شود.
حجتالاسلام والمسلمین ردایی تصریح کرد: اگر جامعه اسلامی از اقتدار قاطع برخوردار نباشد، در واقع اختیار زمان و نحوه تجاوز در دست دشمن قرار میگیرد و دشمن تعیین میکند چه زمانی حمله کند، چه زمانی عملیات را متوقف کند و چه زمانی دامنه فشار را افزایش یا کاهش دهد.
بازدارندگی باید محاسبات دشمن را تغییر دهد
وی با تأکید بر اینکه بازدارندگی صرفاً داشتن توان دفاع حداقلی نیست، گفت: اقتدار دفاعی باید بهگونهای باشد که دشمن نتواند اراده خود را بر جامعه اسلامی تحمیل کند.
عضو مجلس خبرگان رهبری ادامه داد: در منطق بازدارندگی، هدف آن است که دشمن به این جمعبندی برسد که آغاز یا ادامه تجاوز برای او هزینهای سنگین و غیرقابل قبول خواهد داشت و در نتیجه از اقدام تجاوزکارانه منصرف شود.
بازدارندگی و تفاوت آن با اعتدا
حجتالاسلام والمسلمین ردایی با اشاره به آیه «وَ قاتِلُوا فِی سَبِیلِ اللَّهِ الَّذِینَ یُقاتِلُونَکُمْ وَ لا تَعْتَدُوا إِنَّ اللَّهَ لا یُحِبُّ الْمُعْتَدِینَ» اظهار کرد: در بررسی فقهی باید میان دفاع و بازدارندگی با مفهوم تعدی و آغازگری در تجاوز تفاوت قائل شد.
وی افزود: برخورداری از یک توان دفاعی با هدف منصرف کردن دشمن از تجاوز، لزوماً مصداق اعتدا نیست؛ زیرا افزایش هزینه اقدام تجاوزکارانه دشمن میتواند در چارچوب یک اقدام عقلایی و دفاعی مورد بررسی قرار گیرد.
عضو مجلس خبرگان رهبری تأکید کرد: البته جواز هر توان دفاعی یا هر سلاحی نیازمند بررسی فقهی مستقل است و نمیتوان صرفاً با عنوان بازدارندگی، از همه محدودیتهای شرعی، حقوقی و اخلاقی عبور کرد.
ضرورت بررسی قواعد اضطرار، ضرورت و دفع ضرر
وی با اشاره به ظرفیت قواعد فقهی در تبیین مسئله بازدارندگی گفت: برای تحلیل فقهی این موضوع باید به قواعدی همچون اضطرار، ضرورت و دفع ضرر نیز توجه کرد.
حجتالاسلام والمسلمین ردایی افزود: دیدگاههای فقهی مختلف و شبهات و چالشهای مربوط به حدود برخورداری از توان بازدارنده باید بهصورت دقیق واکاوی شود تا بتوان بر اساس مبانی فقه اسلامی، پاسخ روشنی برای آنها ارائه کرد.
نسبت اثخان با حقوق بینالملل و حقوق بشردوستانه
وی یکی از عرصههای مهم پژوهش در این زمینه را بررسی نسبت مفهوم اثخان با حقوق بینالملل دانست و گفت: اگر قرار است «اثخان فیالارض» بهعنوان یک راهبرد فقهی و حقوقی در نبردهای نامتقارن بازخوانی شود، باید میزان انطباق آن با اصول و قوانین حقوق بینالملل و حقوق بشردوستانه نیز مورد بررسی قرار گیرد.
عضو مجلس خبرگان رهبری افزود: این مسئله هم از منظر نظری و هم از حیث عملی اهمیت دارد؛ از یک سو باید مفهوم اثخان در قواعد فقه جهاد و دفاع بهدقت بررسی شود و از سوی دیگر باید نسبت آن با اصول، قواعد و قوانین نظامی و حقوق ملتها مشخص شود.
اثخان؛ هدفی که ابزار آن باید مستقل بررسی شود
جمعبندی مباحث مطرحشده در این نشست نشان میدهد که «اثخان فیالارض» را نمیتوان صرفاً با یک مصداق تاریخی یا با مفهوم کشتار گسترده تعریف کرد. در نگاه ارائهشده از سوی سخنرانان، عنصر محوری این مفهوم، رسیدن به مرحلهای از اقتدار و زمینگیر کردن دشمن است که توان اقدام مؤثر و امکان تجدید تجاوز را از او سلب کند.
در عین حال، تحقق چنین هدفی بهمعنای مشروعیت خودکار همه ابزارها نیست و مشروعیت هر وسیله باید بر اساس ادله و قواعد مستقل فقهی، ملاحظات اخلاقی و حقوقی و شرایط واقعی میدان بررسی شود.
از سوی دیگر، تشخیص تحقق اثخان و تعیین اینکه چه اقدام یا ظرفیتی در شرایط جدید میتواند دشمن را از ادامه تجاوز بازدارد، نیازمند موضوعشناسی دقیق و استفاده از نظر کارشناسان و اهل خبره است.
بر اساس این دیدگاه، در جنگهای ترکیبی و نامتقارن که میدان درگیری از عرصه نظامی فراتر رفته و حوزههای سیاسی، اقتصادی، رسانهای، سایبری و روانی را نیز دربرگرفته است، بازخوانی اجتهادی مفهوم «اثخان فیالارض» میتواند به تبیین نسبت میان اقتدار دفاعی، نفی سبیل، بازدارندگی و پایانبخشی مؤثر به مخاصمه کمک کند؛ البته به شرط آنکه مرز میان هدف، ابزار، موضوع و حکم بهصورت دقیق حفظ شود.
..............................
پایان پیام
نظر شما