به گزارش خبرگزاری بینالمللی اهلبیت(ع) ـ ابنا ـ حج، سفری است که در آن انسان از خویشتن فاصله میگیرد و به حقیقتی بزرگتر نزدیک میشود؛ سفری که هر بار، حتی برای زائران باتجربه، معنایی تازه و احساسی متفاوت به همراه دارد. در این میان، روایت حج زمانی عمیقتر میشود که با تجربههای شخصی و شرایط خاص زمانه درهم بیامیزد.
«محمدمهدی شریعتمدار» در سلسله یادداشتهایی با نگاهی صمیمی و تأملبرانگیز از حضور دوباره خود در سرزمین وحی مینویسد؛ حضوری که اینبار، همزمان با فقدانی شخصی و تحولات پرالتهاب منطقه، رنگ و بویی دیگر یافته است. بخش پنجم این یادداشتها به شرح زیر است:
در یکی از یادداشتهای پیشین، درباره چالش میان مدینه دینبنیاد ومدرنیته دنیامدار سخن گفتیم. مراسم دعای کمیل در شب جمعه، نمادی از مدینه دینبنیاد ومعنویتتراز بود. در این یادداشت ویادداشت بعدی، در جستچوی مدینه معنویت وتمدن ونوسازی خواهیم بود وامید که دور از دنیای سیاست، مورد توجه برنامهریزان قرارگیرد.
مدینه یک شهر معمولی نیست، فضای معنوی مقدسی دارد. هر برنامهٔ نوسازی اگر صرفاً مهندسی یا اقتصادی دیده شود، تعارض با قداست ایجاد میکند. راه حل این است که مدرنسازی در خدمت تجربهٔ زیارت وهویت دینی قرار گیرد، نه برعکس.
چند راهکار عملی که در شهرهای مقدس دنیا هم تجربه شده را پیشنهاد میکنیم:
۱. تعریف حریم قدسی چندلایه وتقسیم شهر به چند حلقه بهجای یک حریم ساده:
-هستهٔ قدسی (اطراف مسجدالنبی) با حداقل ساختوساز، ارتفاع محدود، معماری همساز با بافت تاریخی، کنترل شدید تبلیغات ونورپردازی.
-حلقهٔ میانی زیارتی، شامل خدمات زائر (هتل، بازار، حملونقل) اما با ضوابط معماری سنتی.
-حلقهٔ بیرونی گسترده وتوسعهٔ شهری مدرن، شامل برجها، هتلها ومراکز تجاری بزرگ.
۲. اعمال ضوابط معماری الهامگرفته از سنت با استفاده از مصالح ورنگهای بومی حجاز، محدود شدن ارتفاع ساختمانها در دید بصری مسجدالنبی وبهرهگیری از عناصر سنتی (رواق، سایهبان، حیاط مرکزی) در معماری جدید.
۳. مدیریت هوشمند جمعیت زائران با پیشبینی سیستم رزرو وزمانبندی زیارت در ایام شلوغ، مسیرهای پیادهٔ زیارتی مشخص با سایهبان وخدمات وحملونقل عمومی برقی وزیرزمینی برای کاهش ترافیک سطحی.
۴. حفظ واحیای مکانهای تاریخی حافظ هویت مدینه از راه ثبت وحفاظت علمی از بقیع، خانههای تاریخی، مسیرهای صدر اسلام، ایجاد موزههای شهری ومسیرهای روایت تاریخی برای زائران واستفاده از فناوری "واقعیت افزوده" برای نشان دادن تاریخ بدون تخریب.
۵. کاهش تجاریسازی افراطی برای آنکه فضای زیارتی تبدیل به مرکز خرید بزرگ نشود وقداست آسیب نبیند، با محدودسازی تبلیغات وبرندهای تجاری بزرگ در شعاع مشخصی در اطراف مسجد النبی وایجاد بازارهای کوچک با کسبوکارهای بومی
۶. طراحی فضاهای سکوت، تأمل ودعا وایجاد فضاهای آرام برای دعا وتفکر، با نمادهای دینی ونورپردازی شبانه ملایم تا مدرنسازی علیه معنویت نباشد.
۷. مشارکت علما ونخبگان جوامع اسلامی در تصمیمگیری، تا برنامههای شهری فقط توسط مهندسان یا سرمایهگذاران انجام شود که موجب تعارض با ارزشها شود. ایجاد شورای مشترکی از مهندسان شهرسازی، علمای دینی ومتخصصان میراث فرهنگی وارزیابی تأثیر فرهنگی ومعنوی هر پروژه قبل از اجرا چاره کار است.
۸. استفاده ناپیدا از فناوری، مانند آنکه زیرساختها (حملونقل، تأسیسات، پارکینگ) تا حد امکان زیرزمینی باشند وسیستمهای هوشمند مدیریت جمعیت، امنیت وخدمات پیشبینی شود.
در یک سخن، مدینه ومکه باید «شهر زیارتی با زیرساخت مدرن» باشند، نه «شهر مدرن با یک مکان زیارتی».
تعریف حریم قدسی چندلایه وجدا کردن محدوده اطراف مسجدالحرام ومسجد النبی از توسعه سنگین، مدیریت هوشمند جمعیت در حج وعمره با زمانبندی، مسیرهای یکطرفه، دوربینهای هوشمند وسامانههای هدایت جمعیت واستفاده گسترده از فضای زیرسطحی (تونلها، مترو، پارکینگ) برای جلوگیری از تراکم جمعیت از اقداماتی است که در سالهای اخیر مورد توجه بوده، اما خودداری از توسعهٔ عمودی، بلافاصله در اطراف حرم وعدم غلبه مدرنسازی بر معنویت فضاها مورد عنایت نبوده است.
الگوهای موفق شهرهای مقدس جهان
بدون ورود به تحلیلهای سیاسی وتنها با رویکرد مدیریت شهری،نمونههایی را بررسی میکنیم:
مشهد مقدس اگرچه از لحاظ بصری، از چهار جهت با توجه به خیابانهای عریض منتهی به حرم مطهر مقدس امام رضا علیه السلام وزیرزمینی شدن حرکت خودروها در اطراف آن، قابلیت رویت حرم وگنبد را از دور ایجاد کرده، اما احداث ۳۶۰ درجهای رواقها وصحنها وعدم استفاده از روش قطاعی، بهنحوی که مسیرهای منتهی به حرم را قطع نکند، باعث شده تا حرم اصلی در میان انبوه رواقها پنهان شود واز فاصله نزدیک، حتی گنبد طلایی حرم هم گاهی قابل رویت نباشد. این اشکال تا حدود زیادی در توسعه حرمهای نجف اشرف، کربلا وکاظمین، با استفاده از تجربه مشهد مقدس مورد توجه بوده، سعی در احتراز از آن شده است.
در واتیکان، نگاه «موزهای–روایی» به تاریخ دینی ورعایت آن در هر مسیر برای زائر، حفاظت کامل از منظر قدسی واینکه هیچ ساختمانی اجازه اختلال در دید بصری کلیسا را نداشته باشد، همزیستی با شهر مدرن رم وواگذاری توسعهٔ مدرن به بیرون حریم کلیسا وکنترل تبلیغات وحذف مظاهر تجاری در محدوده آن، الگوی قابل اتکایی میدهد.
پیش از بررسی نمونههای دیگر،همینجا اشاره کنیم که طراحی مسیرهای روایی تاریخی برای زائران مدینه وحتی مکه (مسیر هجرت، مسجد قبا، مسجد مباهله و...)، ممنوعیت برجسازی در دید مستقیم حرمین ومدیریت معنوی منظر شهری (نور، رنگ، مصالح) میتوانست بهتر اعمال شود.
نمونه دیگر، استفاده از مصالح و معماری هماهنگ با بافت تاریخی در بیتالمقدس وحفظ راههای پیادهٔ تاریخی آن است، گرچه قابل قیاس با جمعیت زائران مدینه منوره وحجاج بیتاللله الحرام نیست، اما بهرغم مشکلات شدید امنیتی، به حفظ بافت وهویت تاریخی شهر کمک درخوری کرده است.
شهر بنارس هند نیز با وجود تفاوت در مبنای دینی، اما از دید مدیریت شهری، بهرغم فقدان نظم لازم در جامعه هند، نمونهٔ خوبی از تلفیق سنت، قداست ومدیریت جمعیت است. تعریف محورهای ویژه مراسم مذهبی که فقط پیادهرو هستند، برنامه احیای حاشیه رود گنگ وپاکسازی، نظمدهی وایجاد فضاهای نشستن ومراقبه، حفظ سبک سنتی در خدماتدهی (حملونقل سبک، بازارهای کوچک، هنرهای بومی) واستفاده از روشنایی ملایم در شب برای تقویت تجربه معنوی از امتیازات آن، با وجود تفاوت در مبانی قدسی است.
بررسی نمونههای متنوع شهرهای مقدس برای آن بود که تجربهای انسانی وفرادینی جستجو شود.
۱۰ اصل مدل سیاستگذاری شهری برای مدینه
این مدل از ترکیب تجربه شهرهای مقدس وویژگیهای منحصر به فرد مدینه پیشنهاد میشود.
اصل ۱: حریم قدسی چندلایه با قوانین روشن: هسته قدسی (اطراف مسجدالنبی)، حلقه خدمات وحلقه توسعه مدرن سنگین.
اصل ۲: حفاظت از منظر قدسی: خط آسمان مسجدالنبی باید از دوردست قابل رؤیت بماند واز رنگهای طبیعی ومعماری سنتی در دید مستقیم حرم استفاده شود.
اصل ۳: مدیریت هوشمند جمعیت: به سه مساله زمانبندی ورود به حرم در ساعات ازدحام، ایجاد مسیرهای یکطرفه برای جریان زائر وحملونقل زیرسطحی (مترو، پارکینگ) برای تخلیه سطح خیابانها که قبلا بیان شد، باید طراحی نقشههای هوشمند موبایلی برای هدایت جمعیت را افزود.
اصل ۴: احیای مسیرهای تاریخی با ایجاد شبکه مسیرهای زیارت مانند مسیر مسجد قبا، کوه احد و... واستفاده از راهنماهای دیجیتال (واقعیت افزوده) برای روایت تاریخ، بدون گرایش خاص.
اصل ۵: تقویت فضای دعا، آرامش ومعنویت، با نمادهای دینی، کتیبههای آیات وروایات، طراحی فضاهای سکوت ودعا، ایجاد امکان نشستن در سایهبانهای سنتی، کنترل صدا، نورهای تند وتبلیغات مزاحم در شعاع قدسی.
اصل ۶: حفظ واحیای آثار تاریخی با ثبت علمی، حفظ مکانهای تاریخی مدینه، ایجاد موزههای روایت سیره، زندگی پیامبر وتاریخ مدینه واستفاده از پیمانکاران متخصص در مرمت بافتهای تاریخی.
اصل ۷: نظمدهی اقتصاد زیارت با ایجاد محدودیت کسبوکارهای پر سر وصدا وبرندهای تجاری بزرگ در شعاع قدسی، توسعه بازارچههای بومی وسنتی با نمادها وکالاهای دینی وحمایت از صنایعدستی وهنرهای دینی ومرتبط با مدینه.
اصل ۸: معماری هماهنگ با هویت مدینه از راه الزام به استفاده از مصالح بومی ورنگهای طبیعی، احیای رواقها، صحنها، کتیبهها وسایهبانهای الهامگرفته از سنت اسلامی وتجویز طراحیهای مدرن صرفا با هویت سنتی دینی.
اصل ۹: مدیریت پایداری محیطی با استفاده از حد اقل حملونقل برقی سبک در حلقه اول، مدیریت مصرف آب وانرژی وتکثیر هوشمند فضای سبز برای مقابله با گرما.
اصل ۱۰: مدیریت مشارکتی وبینرشتهای، با تشکیل شورای راهبری مدینه، با حضور علما، متخصصان شهرسازی، میراث فرهنگی، امنیت وگردشگری، برای آنکه در هر پروژه بزرگ، ارزیابی اثرات فرهنگی ومعنوی ونه فقط اقتصادی صورت بگیرد. طبعا حضور مشاوران از ملل ونحل مختلف، این مدیریت را تقویت خواهد کرد.
مدیریت معنوی شهر مقدس مدینه، بایستههای خود را دارد.
فردا این بحث را ادامه خواهیم داد.
..............................
پایان پیام/ ۲۶۸
نظر شما