منافع حج؛ بلتستان به‌عنوان نمونه

به گزارش خبرگزاری بین‌المللی اهل‌بیت(ع) ـ ابنا ـ حج، سفری است که در آن انسان از خویشتن فاصله می‌گیرد و به حقیقتی بزرگ‌تر نزدیک می‌شود؛ سفری که هر بار، حتی برای زائران باتجربه، معنایی تازه و احساسی متفاوت به همراه دارد. در این میان، روایت حج زمانی عمیق‌تر می‌شود که با تجربه‌های شخصی و شرایط خاص زمانه درهم بیامیزد.

«محمدمهدی شریعتمدار» در سلسله یادداشت‌هایی با نگاهی صمیمی و تأمل‌برانگیز از حضور دوباره خود در سرزمین وحی می‌نویسد؛ حضوری که این‌بار، هم‌زمان با فقدانی شخصی و تحولات پرالتهاب منطقه، رنگ و بویی دیگر یافته است. بخش چهاردهم این یادداشت‌ها به شرح زیر است: 

آیه ۲۸ از  سوره حج ﴿لِّیَشْهَدُوا مَنَافِعَ لَهُمْ وَیَذْکُرُوا اسْمَ اللَّهِ﴾ اشاره به حکمت تشریع حج دارد که متضمن دو  مقصد اصلی یعنی درک منافع دینی واخروی مانند عبادت واطاعت خدای متعال، غفران گناهان، کسب اجر اخروی، تعلم وتفقه در دین ودیدار مسلمین از همه جای جهان ومنافع دنیوی ومادی مانند تبادل تجربه‌ها، تجارت وکسب حلال است که در کنار وبالاتر از همه اینها، ذکر خدای متعال است.

به‌رغم آن که فرصت استثنایی و بی‌مانند جهانی حج، در اختیار مسلمین برای اجتماع وبررسی مشکلات و راه مواجهه با آنهاست، کشور میزبان با دعوی عبادی و فردی بودن حج، یا برای اعمال نظم وکنترل مورد نظر خود یا نگرانی از بعضی نتایج سیاسی محتمل، حج را محل طرح شعارهای سیاسی ومسایل امت اسلامی نمی‌داند. 

در مواجهه با حجاج کشورهای مختلف اما نظر دیگری هم دیده می‌شود. قبلا هم در این یادداشت‌ها از بازتاب دفاع قهرمانانه ایران نزد مسلمانان جهان وجلوه‌های آن در حج، به‌عنوان بازتاب مسایل مهم جهان اسلام در این کنگره جهانی، نمونه‌هایی ذکر کردیم. 

یکی از جلوه‌های سیاسی حج امسال، یادکرد از قائد شهید است. یکی از روحانیون عراقی در جمعی در مکه مکرمه گفته است که ۱۱۰ تن از شیوخ عشایر عراق از رهبری درخواست کرده‌اند که جسد مطهر رهبر شهید در عراق تشییع شود. او گفته بود، هنوز هم مجالس عزاداری به‌صورت مستمر برقرار است واین نشان می‌دهد، مردم به سمت حق گرایش دارند. روحانی عراقی دیگری گفته است، در دیدار با روسای عشایر، شاهد "دل سوخته آنان در فقدان آقا بودیم". او افزوده است که  اربعین امسال متفاوت خواهد بود و امت اسلامی از مرحله واکنش، به کنش تمدنی منتقل شده وهمه موانع ایجاد شده در عالم سیاست، توسط ملت‌ها از میان برداشته شده است. نماینده مجمع جهانی اهل بیت علیهم السلام در عراق از نقش جوانان وشیوخ عشایر، پس از شهادت رهبر شهید ودرخواست تشییع در کربلا یا تامین حضور عراقی‌ها که تا کنون بیش از یک ونیم میلیون نفر ثبت‌نام کرده‌اند، سخن گفت. باید افزود که عشایر عراق مانند ایران مفهوم تجمع کوچ‌نشینان را ندارد وبیشتر به‌مفهوم قوم وقبیله وشامل خاندان‌های بزرگی است که گاهی از شمال جزیره‌العرب تا شمال عراق را دربرمی‌گیرد. 

اگر از غرب به شرق کشور برویم، یک روحانی سالخورده بیش از ۸۰ ساله واهل زابل افغانستان چنان با حرارت درباره ایران وایرانیان سخن می‌گفت که تعجب‌آور بود. او گفت، از اول آمدنش به حج، از خدا می‌خواسته با ایرانی‌ها ملاقات کند وخدا را شکر می‌کرد که این آرزوی او برآورده شده است. با اشک واشتیاق از ایران وپاسخ قاطع آن به تجاوزات آمریکا سخن می‌گفت وایران را فخر اسلام معرفی می‌کرد. شیخ دیگری از اهالی افغانستان که قبلا زندانی گوانتانامو بود ودر حال حاضر مسئول هیئت امر به معروف ونهی از منکر یکی از  ولایات مرکزی وکوهستانی افغانستان است، به‌رغم تایید کامل حکومت طالبان ودفاع از آنان وملا عمر وشیخ هبه الله آخوندزاده واندیشه‌های آنان، اما در برابر ایران وایستادگی در برابر دشمن، رهبر شهید وترحم برای وی و... بسیار جدی صحبت می‌کرد. 

از سوی دیگر، به روایت یکی از قاریان قرآن که در محفل قرآنی یک کاروان شیعیان پاکستان حضور وتلاوت کرده بود، دعا برای رهبر شهید وبیعت با سومین رهبر انقلاب اسلامی در همه بخش‌های برنامه، سخنرانی، دعا و... در آن محفل در صدر مطالب واظهارات بوده است. روحانی آن کاروان که از بلتستان پاکستان بود، اظهار داشته بود که مردم پاکستان، از شیعه واهل سنت، حامی ایران وعزادار رهبر شهید وآماده دفاع در برابر دشمن صهیونی وآمریکایی هستند. 

از همدلی مردم شبه قاره از هند وکشمیر وپاکستان وافغانستان وبنگلادش، حکایت‌ها می‌توان گفت. حتی در بخش دولتی و رسمی هم ما شاهد میانجیگری وتلاش دولت پاکستان میان ایران وآمریکا وهمکاری دو کشور در زمینه ترانزیت کالا وموضع قابل تقدیر طالبان در رویارویی اخیر بوده‌ایم.

حتی با تفسیر رسمی کشور میزبان از منافع حج هم می‌توان دست‌کم، از راهکارها وفرصت‌های همکاری میان کشورهای اسلامی سخن گفت. از نمونه‌های آن، همکاری دو کشور ایران وپاکستان با ظرفیت فراوان در بخش کشاورزی، به‌ویژه با استفاده از منطقه گلگت-بلتستان است که مردم آن عاشق ایرانند. 

گلگت-بلتستان، با وجود چالش‌هایی مانند زمین‌های کوچک وکمبود آب، به دلیل تولید محصولات ومیوه‌های باکیفیت وموقعیت استراتژیک در مسیر کریدور اقتصادی چین-پاکستان، پتانسیل تبدیل شدن به یک قطب کشاورزی هوشمند وصادراتی را دارد.

تحلیل بخش کشاورزی گلگت-بلتستان وچالش‌ها وفرصت‌های آن، چرا جزء منافع حج نباشد؟ اقتصاد این منطقه به کشاورزی معیشتی وابسته وبا مشکلات ساختاری متعددی روبروست وبررسی آنها می‌تواند جزء منافع حج باشد.

مکانیزه نبودن کشاورزی، خرد شدن زمین‌ها، کمبود آب ونبود سیستم‌های آبیاری مدرن، فقدان زیرساخت‌های پس از برداشت ونبود انبارهای سرد وزنجیره تأمین مدرن که باعث می‌شود تا ۸۰ درصد از بعضی محصولات پیش از رسیدن به بازار از بین برود، عدم تمایل به فناوری وبازاریابی وترجیح روش‌های سنتی ودر نتیجه فروش محصول به قیمت بسیار پایین یا اختصاص آن به مصرف دام، تغییرات اقلیمی وآفات که آسیب زیادی به شکوفه‌های درختان وارد می‌کند، از مهم‌ترین چالش‌ها در این بخش است. 

در عین حال، فرصت‌ها وظرفیت‌های پنهان زیادی همچون زمین حاصل‌خیز وآب‌وهوای مناسب، نیروی کار ارزان، محصولات منحصربه‌فرد با تنوع ژنتیک فوق‌العاده‌، کشاورزی ارگانیک وبکر واستفاده کم از کودهای شیمیایی، هم‌افزایی با گردشگری و... وجود دارد. 

چه اشکالی دارد که در حج به راهکارهای تقویت کشاورزی در جهان اسلام وبرای مثال گلگت-بلتستان اندیشید؟

توسعه کشاورزی هوشمند و تاب‌آور در برابر اقلیم، ترویج فناوری‌های دقیق کشاورزی مانند استفاده از حسگرهای رطوبت خاک، پیش‌بینی آب‌وهوا وسیستم‌های آبیاری قطره‌ای هوشمند برای مقابله با کمبود آب وسرمازدگی، معرفی ارقام مقاوم وپربازده، بهبود مدیریت پس از برداشت وایجاد ارزش افزوده با سرمایه‌گذاری فوری در احداث سردخانه‌های کوچک خورشیدی در روستاها برای افزایش عمر نگهداری میوه‌های فسادپذیر وایجاد واحدهای فرآوری محلی وصنایع تبدیلی، توسعه سرمایه انسانی ودسترسی به بازار از راه آموزش ومشاوره کسب‌وکار وبازاریابی وبرندینگ منطقه‌ای از جمله این راهکارهاست. 

حتی می‌توان به فرصت‌های همکاری وسرمایه‌گذاری خارجی هم اندیشید. درست است که با توجه به موقعیت جغرافیایی وشباهت‌های اقلیمی، همکاری با چین می‌تواند محور اصلی باشد، اما فرصت‌های دیگری نیز وجود دارد. از جمله ایران نباید عمدتاً به عنوان مقصدی بزرگ وتضمین‌شده برای محصولات کشاورزی گلگت-بلتستان وپاکستان مطرح باشد.

وضعیت فعلی همکاری دو کشور، از جمله هدف‌گذاری کلان تجاری وتلاش برای افزایش حجم مبادلات تجاری دوجانبه از حدود ۳ میلیارد دلار کنونی به ۱۰ میلیارد دلار، توافق‌نامه‌های جدید که در سفر رئیس‌جمهوری کشورمان به پاکستان ونشست‌های وزیران کشاورزی دو کشور امضا شده است، تعهد خرید محصولات مورد توافق یعنی ۴۰۰ هزار تن ایران برنج، تامین حدود ۶۰ درصد از نیاز وارداتی گوشت از پاکستان، ۲۰۰ هزار تن ذرت، انبه وسایر میوه‌ها وخوراک دام، فرصت‌های بیشتری ایجاد می‌کند. 

من سال‌ها پیش، پیشنهاد اعزام گروهی از متخصصان بازنشسته جهاد سازندگی را به بلتستان پاکستان داده‌بودم. تجربه موفق شبه‌قاره وهند در توسعه روستایی، سابقه خوب اما قابل نقد جهاد سازندگی در زمینه صنایع روستایی وعبرت از آن برای تقویت اقتصاد روستا به‌جای ایجاد فرصتی برای بهره‌برداری شهر از روستا وبسیاری عوامل دیگر چنین اقدامی را توجیه می‌کند. 

فرصت‌ها و راهکارهای کلیدی برای همکاری ایران وپاکستان در منطقه گلگت-بلتستان وکل پاکستان بسیار مشخص است: استفاده از تجارت تهاتری که می‌تواند صادرات محصولات کشاورزی را بدون نیاز به نقل وانتقالات ارزی هموار کند، ایجاد وفعال‌سازی بازارچه‌های مرزی، توافقنامه تجارت آزاد که پیش‌نویس آن در دست بررسی نهایی است ودر صورت تصویب، تعرفه‌های گمرکی را کاهش می‌دهد، تسهیلات حمل‌ونقل ولجستیک با از سرگیری پروازهای کویته-زاهدان وحل مشکلات تردد کامیون‌های ایرانی وتقویت زیرساخت‌های حمل‌ونقل برای صادرات محصولات تازه وفاسدشدنی که اتفاقا برای میوه‌های گلگت-بلتستان حیاتی است، همه اینها زیرساخت اقتصاد وتجارت مبتنی بر توسعه را در دو کشور تأمین می‌کند که خود می‌تواند الگویی برای تجارت دوجانبه توسعه‌محور در جهان اسلام باشد. 

فرصت بازار ایران وترانزیت از طریق ایران، به‌ویژه برای مناطق تولیدکننده‌ای چون گلگت-بلتستان می‌تواند به معنای دسترسی به یک بازار بزرگ، کاهش ضایعات از طریق فروش تضمینی ودر نهایت افزایش درآمد کشاورزان باشد، اما مهم‌تر از آن طراحی یک برنامه توسعه همه‌جانبه وپایدار برای این مناطق است. 

آنچه در این یادداشت آمد، تنها یک نمونه است که به‌بهانه دیدار با حجاج بلتستانی وسابقه مطالعه روی این منطقه ارائه شد. حج می‌تواند وباید عرصه‌ای برای این‌گونه مطالعات باشد. 

این پرسش منطقی را باید افزود که چرا سازمان همکاری اسلامی، در زمینه مطالعات مشترک فقهی در چارچوب مجمع فقه جهانی، به‌رغم دشوار بودن اختلاف نظرهای فقهی می‌تواند الگوی موفقی ارائه کند یا بانک توسعه اسلامی، صرفا در ارائه وام‌ها به کشورها، موسسات وپروژه‌ها می‌تواند  تجربه ارزشمندی را به ثبت برساند، اما این سازمان در زمینه الگوی توسعه اقتصادی اسلامی، تجارت بین کشورهای جهان اسلام، بازار مشترک اسلامی یا سازمانهای زنان وجوانان، اتحادیه رادیو وتلویزیون‌های کشورهای اسلامی ودادگاه عدل اسلامی وبه‌طور کلی هم‌گرایی توسعه‌محور بین‌الاسلامی موفقیتی نداشته است؟ آیا این سوال نمی‌تواند در چارچوب "لیشهدوا منافع لهم"، جزء منافع حج باشد؟

..............................

پایان پیام/ ۲۶۸