جرعه‌ای از نهج البلاغه ۳۷/ به‌کارگیری صحیح عقل و یادآوری آفات آن

خبرگزاری اهل‌بیت(ع) ابنا:

رهبر معظم انقلاب اسلامی در اولین روز سال جدید ۱۴۰۴ در دیدار با هزاران نفر از قشرهای مختلف مردم، با اشاره به شکست دشمنان در دور کردن مردم از معنویات، ایام نخست امسال را متعلق به امیرالمؤمنین یعنی قله رفیع عدالت، تقوا و گذشت خواندند و گفتند: ملت ایران و ملت های مسلمان برای استفاده از درس‌های حضرت علی(ع) به عنوان برترین انسان‌ها بعد از پیامبر(ص)، به نهج‌البلاغه مراجعه کنند و فعالان عرصه فرهنگی به مطالعه و آموزش این کتاب عظیم توجه ویژه داشته باشند.

توصیه حضرت آیت‌الله خامنه‌ای به توجه و استفاده بیشتر از نهج‌البلاغه در حالی صورت می‌گیرد که ایران و جهان اسلام خصوصا جوامع پیرو اهل‌بیت(ع) شرایط خطیر و حساسی را پشت سر می‌گذارنند.

با توجه به تأکیدات رهبر معظم انقلاب، خبرگزاری ابنا امسال اهتمام ویژه‌ای به نشر آموزه‌های نهج البلاغه دارد. از این رو حجت الاسلام و المسلمین «محمد نمازی» استاد حوزه و پژوهشگر نهج‌البلاغه در سلسله ویدیوهایی به تشریح جایگاه و معارف نهج البلاغه می‌پردازد.

بسم الله الرحمن الرحیم

یکی از موضوعات بسیار مهم در نهج البلاغه به‌کارگیری درست عقل و یادآوری آفات آن است. مطالب بسیار مهمی است که باید به آن‌ها اشاره کنیم و سرلوحه‌ی زندگی‌مان باشد. مثلاً در خطبه‌ی 222 حضرت می‌فرماید: کسانی هستند که خدا با این‌ها در عقل‌شان سخن می‌گوید. آنجا اشاره می‌کنند که حتی زمان‌هایی که پیامبران نبودند، یعنی فاصله‌ای بین پیامبر قبلی و بعدی بوده، اصطلاحاً در دوران فطرت، کسانی بودند که «کلّمهم الله فی ذات عقولهم». پس عقل انسان این ظرفیت را دارد که خدا با او حرف بزند. لذا این ارتباط عقل با خداوند در خطبه‌ی 222 اشاره شده است. ارتباط عقل با انبیاء و بعثت انبیاء(ع) هم هست. در خطبه‌ی 1 فرمود که انبیاء(ع) آمدند که چه کنند؟ «وَ یُثِیرُوا لَهُمْ دَفَائِنَ الْعُقُولِ»، در واقع عقل‌های دفن‌شده را زنده و بیدار کنند و به کار بگیرند. بدون وحی، عقل بشر نمی‌تواند مسیر را طی کند و خیلی اوقات با هوای نفس و دلبستگی‌ها گویی عقلش دفن شده است.

در خطبه‌ی 144 می‌فرماید: «أَیْنَ الْعُقُولُ» کجایند عقل‌هایی که از آن مصابیح الهدی روشنی می‌خواهند؟ «أَیْنَ الْعُقُولُ الْمُسْتَصْبِحَةُ بِمَصَابِیحِ الْهُدَی»، یعنی عقل برای رشد، تکامل و رفع محدودیت‌هایش باید از مصابیح الهدی که اهل بیت(ع) هستند کمک بگیرد و الّا به تنهایی نمی‌تواند.

حالا آفات عقل چیست؟ حضرت فرمود: با عشق‌های دنیوی و هوس‌ها، گویی پرده‌ی عقل دریده شده است. در خطبه‌ی 109 فرمود: «مَنْ عَشِقَ شَیْئاً... قَدْ خَرَقَتِ الشَّهَوَاتُ عَقْلَهُ» گویی عقل کار نمی‌کند.

در حکمت 211 فرمود: «کَمْ مِنْ عَقْلٍ أَسِیرٍ تَحْتَ هَوَی أَمِیرٍ». بله، انسان عقل دارد ولی حرف آقا امیرالمؤمنین(ع) این است که گاهی اسیر می‌شود و هوای نفس امیر است.

در خطبه‌ی 192، حضرت از عقلی سخن می‌گوید که گویی توسط شیطان سرقت شده است. وقتی انسان به شیطان راه دهد و دستورات دین را رعایت نکند، این عقل توسط شیطان ربوده می‌شود. حضرت به شُریح قاضی نامه می‌نویسند ... ، بعد از آن نامه‌ی بلند بالا به خاطر خانه‌ی بزرگی که او خریده بود و به عنوان یک کارگزار اسلامی درخور این کار نبوده است، حضرت می‌فرماید: من این‌ها را برای تو نوشتم ولی «شَهِدَ عَلَی ذَلِکَ الْعَقْلُ» عقل بر این حرف‌ها گواهی می‌دهد، «إِذَا خَرَجَ مِنْ أَسْرِ الْهَوَی وَ سَلِمَ مِنْ عَلَائِقِ الدُّنْیَا» زمانی عقلت به این گواهی می‌دهد که اسیر هوای نفس نباشد و سالم باشد، و از علاقه‌های دنیوی آزاد باشد.

بالأخره در حکمت 319 هم حضرت آفت فقر را می‌فرمایند که اگر فقر بیاید، آثاری دارد و از جمله باعث می‌شود که «مَدْهَشَةٌ لِلْعَقْلِ» عقل سرگردان می‌شود. عقل به خاطر بحث معیشت و این‌که نیازهای معیشتی‌اش برآورده نشده، درست کار نمی‌کند. مخصوصاً کارگزاران نظام اسلامی باید حواس‌شان به این باشد که مردم از جهت اقتصادی در فشار نباشند.

در حکمت 252 می‌فرماید: اگر شراب حرام شده، «تحصینٌ للعقل» به خاطر حفظ عقل است.

حالا اینجا کمتر فرصت می‌کنیم روی موضوعات روز برویم ولی گاهی ما می‌رویم و با کسانی گفت‌وگو می‌کنیم که اهل شراب هستند، عقل این‌ها درست کار نمی‌کند، ما باید بدانیم که با چه کسی حرف می‌زنیم و پیمان می‌بندیم. شراب حرام شده و یکی از حکمت‌هایش این است که عقل با این حرمت حفظ می‌شود.

همین‌طور در نامه‌ی 53 می‌فرماید: این عقل از دست رفته را با یاد قدرت خدا بازیابی کن. حضرت فرمود: «فَانْظُرْ إِلَی عِظَمِ مُلْکِ اللَّهِ فَوْقَکَ» به یاد بیاور که این مُلک خدا بالای سر تو هست و تو هم باید تواضع لازم را داشته باشی.

والسلام علیکم و رحمة الله و برکاته.

...............................
پایان پیام/ 167