به گزارش خبرگزاری بینالمللی اهلبیت(ع) ـ ابنا ـ «محمدمهدی شریعتمدار» در سلسله یادداشتهایی با نگاهی صمیمی و تأملبرانگیز از حضور دوباره خود در سرزمین وحی مینویسد؛ حضوری که اینبار، همزمان با فقدانی شخصی و تحولات پرالتهاب منطقه، رنگ و بویی دیگر یافته است. بخش سوم این یادداشتها به شرح زیر است:
یثرب به مدینهالرسول تحول یافت تا آرمانشهر ومدینه فاضلهای، بر محور الهیات وسنت نبوی بنا شود والگوی زیست جمعی مسلمانی باشد. تاریخ شهر مدینه فراز ونشیبها داشتهاست که بیان آن مجال دیگری میطلبد، تا به امروز که حرکت عظیم نوسازی در آن با سرعت هرچه تمامتر به پیش میرود.
نوسازی، دمکراسی، تشکیل سرمایه اجتماعی وتوسعه اقتصادی مهمترین مشکلات در نظام مسایل کشورهای جهان سوم است. در جهان اسلام، عنصر دین، برداشتهای متفاوت از دین وسوء تلاش برای بهکارگیری این عنصر در جهت اهداف سیاسی خاص یا پروژههای نفوذ، عامل مداخلهگر جدیدی است که اگر درست بهکار گرفته نشود، بر پیچیدگی مساله میافزاید.
مدینه امروز از چالش میان حفظ سنتها از یک سو وضرورتهای نوسازی ومدرنیسم ونیز آمادهسازی آن وایجاد نظمی برای پذیرش میلیونها مسلمان سراسر جهان در سال، رنج میبرد.
خدمات فراوانی در سالهای اخیر به اقتضای نیازها وتحولات جهان معاصر صورت گرفته است. بهبود نظام حملونقل، اسکان، خدمترسانی به زائران، روانسازی حضور وحرکت آنان، احداث بزرگراهها وخیابانها وعمران شهری همه از تحولات شهر مدینه در عصر نوین است. اما میشد که این همگامی با دنیای جدید، با تلاش بیشتر برای حفظ سنتها وفضای معنوی شهر باشد. در گذر از یکی از خیابانهای مدینه، مرکز "هیات توسعه منطقه مدینه منوره" را دیدم وبا خود گفتم، کاش فرصت همفکری وهمسخنی وتبادل اندیشه وطرح وتجربه با مسئولان آن پیش میآمد.
نماد اصلی مدینه وهویت تاریخی مدینه، مسجد شریف نبوی است. گرچه توسعه کمنظیری در فضا وخدمات وتامین حرکت روان در اطراف آن، صورت گرفته واز جمله با وجود انبوه زائران وخودروها اثری از ترافیک دیده نمیشود، اما مسجد در هیاهوی ساختمانهای بلندمرتبه هتلها گم شده است واز هیچ طرفی قابل رویت نیست. برای مثال، طریق ملک فهد که منطقه شهدای احد را بهطور مستقیم به شمال مسجد متصل میکند وتنها معبری است که دید مسجد را از راه دور فراهم میکند، اما با توجه به باریک شدن آن در نزدیکی مسجد النبی واحداث ساختمان در دو طرف آن، تنها از فاصله چند صدمتری میتوان دو مناره از ده مناره با ارتفاع ۷۰ متری مسجد را به نظاره نشست.
تنظیم حرکت زوار مسجد یا بقیع چنان با ایجاد موانع ولزوم طی مسافت بسیار صورت گرفته که برای بعضی از حجاج خستهکننده است. بیگمان نظم از ضروریات ومانع بروز حوادث است، اما روش کنونی، تنها برای حجاج ایرانی که در کاروانهای منظم، حرکت جمعی دارند واز چنان عشقی به پیامبر اکرم صلی الله علیه وآله وامامان علیهم السلام وبزرگان بقیع برخوردارند که خستگی بیشتر را هم به جان میخرند وآن را مزید ثواب میدانند وبارها به زیارت میروند، اما برای بسیاری دیگر موجب کمتوفیقی در زیارت مکرر است.
تا کنون بعضی از اماکن تاریخی تخریب شده واقتضای توسعه حرم، از بین رفتن فضای سنتی است. اگرچه رویه عربستان، به ویژه در سالهای اخیر احداث بناهای جدید در محل بنای قدیم است، اما پیشنهاد میشود، هم بناهای از بین رفته احیا شود وهم ماکت، تصاویر وفیلم اماکن تاریخی نگهداری واز آنها وروند بازسازی آنها کلیپهایی تهیه شود تا حافظه تاریخی امت اسلامی زنده بماند.
اقدام به عدم پخش اذان از ماذنههای مدینه موافقان ومخالفان خود را داشت وما در ایران نیز همین مناقشه را داشتیم، اما فارغ از مناقشه موجود، شهر مدینه باید شهر مسجدها وماذنههای مرتفع واذان بر فراز آنها، باقی بماند.
این که نماد ماذنهها جای خود را به اتوبان وبرج وپل وتونل بدهد، از نبوی بودن هویت وتاریخ شهر ونمادهای تمدنی اسلامی آن میکاهد. همچنین میتوان برندهای جهانی کالا را در مدینه عرضه کرد، اما اینهمه از نامها وواژگان بیگانه استفاده نکرد. جزیرهالعرب خاستگاه خط عربی، نقطهگذاری حروف آن وتدوین نحو توسط ابوالاسود دوئلی وبهدستور امام علی علیه السلام است وباید طلایهدار زبان عربی بماند.
همه سخن در این است که نوسازی ونظم ورفاه زائران را با حفظ سنتها واصالت ومعنویت شهر پیامبر صلی الله علیه وآله وسلم تامین کنیم.
جامعه سعودی هم به این تلفیق هوشمندانه سنت والزامات مدرنیته نیاز دارد. رویکرد نوسازی جامعه در برابر گونهای از سلفیگری واپسگرا که حتی با هر ابزار روز مخالف بود، امروز با تلاش جامعه برای احیای فرهنگ عامه همراه شده است. بهنظر میرسد که زعمای این کشور هم در پی ایجاد روایتی تمدنی از سرزمینی است که بیشتر به زیست بیاباننشینی وبدوی شناخته است وباید چهرهای نو از آن برساخت.
در حدی که من تحولات کشور عربستان را پیگیری کردهام، این روند از تاسیس داره الملک عبدالعزیز در ریاض برای برنمایی میراث خاندان حاکم آغاز شد وامروز به ایجاد موزهها، احیای آثار تاریخی، انتشار مجموعههای مصور از جاذبههای تاریخی مناطق گوناگون وتغییر گفتمان رایج رسیده است.
در همین دو سه روزی که در مدینه حضور داشتم، فرصتی شد تا در دو کتابفروشی جریر ودارالزمان، با دهها اثر نفیس در معرفی پیشینه شهرهای جزیرهالعرب آشنا شوم، تلاشی که به دلیل آشنایی من با دنیای نشر وکتاب در عربستان، کاملا تازه وبدیع مینماید. همچنین فرصتی شد تا از بعضی از تلاشهای دیگر در این زمینهها، در کنار نعمت تشرف به زیارت مسجد نبوی وبقیع بازدید کنم.
در طریق ملک فهد، بین قبرستان شهدای احد وحرم شریف نبوی، در سمت غرب خیابان، از موزه ابوبکر العمودی که ابتکاری نو وجالب، هرچند غیر حرفهای است، بازدید کردیم. خانهای دو طبقه با نمای کاهگلی وروستایی که همه عناصر فرهنگ عامه مردم جزیره العرب را در خود جای داده: چادر، شتر، شمشیر، دستاس تهیه آرد، آشپزی خانه ونگهداری کودک، انواع پوست حیوانات، قهوه، گعده وقلیان، حیوانات تاکسیدرمی شده وخیلی نمادهای دیگر. راهنمای پاکستانی آن میگفت موزه خصوصی وبه ابتکار یک فرد متمول ایجاد شده وشعبه اصلی آن در مکه، در مسیر جاده جده است.
این موزه تنها گوشهای از اهتمام به تاریخ، میراث فرهنگی وفرهنگ عامه ونمایش آن برای ایجاد جاذبههای گردشگری در عربستان است. در شمال مدینه شهرکی در حال احداث دیدیم که تمام خانههای ویلایی آن کاملا با سبک معماری خانههای قدیمی این سرزمین طراحی شده است. در شهر مدینه، خانههایی قدیمی با پنجرههای چوبی ومقرنسکاری روی گچ دیده میشود که از دوره عثمانی باقی مانده است.
بعد از موزه العمودی، از آنجا به سمت موزه ایستگاه راهآهن دوره عثمانی در مسیر جاده مدینه به مکه راهافتادیم. موزه طبق معمول بسته بود. وارد مسجد تاریخی اما نه چندان کهن العنبریه شدیم. سراغ مسجد تاریخی سقیا را از دو جوان اهل یمن که در آنجا بودند وبه نظر دانشجو میآمدند گرفتیم که به ما نشان دادند، اما نتوانستیم به آن مسجد برویم.
در همان منطقه وروبروی دو کاخ امیرنشین مدینه وشهرداری این شهر، با مرکز جدید الاحداثی روبرو شدیم: مرکز امیر محمد بن سلمان برای خط عربی. به بازدید مرکز رفتیم، خانمی محجبه وبا روبنده آمد وتمام بخشهای مرکز را توضیح داد. تلاش شده تا خط عربی را دارای منشا حجاز ونه کوفه تصویر کنند وبهنظر میرسد، عربستان پروژهای برای ابداع "خط سعودی" بهجای "خط عربی اول" طبق بیان خودشان، دارد.
نمونههای خط وقرآنهایی که به دلیل تذهیب بعضا فنی. خوب آن، باید ایرانیمنشا باشد اما به هند وکشمیر وترکیه و... ارجاع شده، پخش کلیپهای چند دقیقهای درباره بزرگان خط عربی مانند عثمان طه از بخشهای خوب این مرکز است.
سعی در آمیختن هنر وگرافیک با خط ونوعی اهتمام به نقاشیخط وکالیگرافی در این مرکز دیده شد. تا کنون دو دوره مسابقه خط برگزار شده ومرکز دستاندرکار برگزاری دورههای آموزش خط نیز هست. اجمالا میتوان گفت، این مرکز بهرغم ابتکار ونوآوری واهتمام بههنر خط، نتوانسته همه خطوط عربی را جمع کند، از پشتوانه پژوهشی برخوردار نیست وبیشتر در حد نمایش وتلاش برای برنمایی پیشینه خط، هنر وتمدن حجاز است.
بهرغم انتشار خبر درگذشت عثمان طه اما او همچنان در قید حیات است وراهنمای مرکز هم این را تاکید کرد. با توجه به شهرت او وعلاقهاش به نستعلیق، دیدار با او جزء آرزوهای من است وهمچنین همکاری نهادهای خوشنویسان ایرانی با مرکز خط امیر محمد بن سلمان، آنهم در سایه کمسو شدن این هنر در عراق وسوریه ومصر.
در کنار مرکز، محوطهای از خانههای سنتی وکهن برای نمایش فرهنگ عامه نگهداری وحصاربندی شده ودر معرض دید عموم گذاشته شده است. گرچه این مجموعه ارزش تاریخی وهنری وگردشگری ندارد اما نشان دهنده استفاده از هر فرصتی برای تاریخ وتمدن وفرهنگسازی است.
از آنجا به منطقه بابالعوالی وشارع علی بن ابی طالب رفتیم. در همان منطقه، به چاه الفقیر یا چاه سلمان فارسی هم سر زدیم. احداث بنا ومحوطهسازی، ایجاد امکان شرب آب چاه، حضور راهنمای جوان مسلط، همراه با نمایش تصویری ومتحرکِ تاریخ چاه واز همه مهمتر، بیان منصفانه در تبیین شخصیت، سابقه ونقش سلمان فارسی، بدون تعصبات قومی، مذهبی وسیاسی، نظر ما را جلب کرد. در این محل، بازارچهای برای صنایع دستی وخوراک ونوشیدنی ایجاد شده که از مراجعان استقبال میکردند.
از جاهای دیگری که بازدید کردیم، نمایشگاه عمران وتوسعه مسجد شریف نبوی در ضلع جنوب غربی مسجد است. نقشه وماکت مسجد را از روز نخست تا امروز همراه با منبر قدیمی مسجد، تابلوهای لازم وهدایای تقدیم شده، از جمله شمعدانها یا قطعات دیگری که بعضی از آنها به نظر ایرانیتبار میآمد، در معرض دید عموم گذاشته است.
فرصت دیدار از نمایشگاه سنت نبوی وتمدن اسلامی که با شعار "جلال وجمال؛ شکوه سیره وزیبایی راه" در کنار همان نمایشگاه عمران مسجد ایجاد شده، نیافتیم. موزه دیگری هم با عنوان السلام در غرب مسجد در حال احداث است.
بیگمان میتوان نظم وسنت را با هم پیش برد. کاش اصل تعاون اسلامی، دور از همه عناصر اخلالگر خارج از امت مسلمین تحقق مییافت وایرانیان که اهل ایدهپردازی وطرح وهنرند، در کنار توان اجرایی عربستان سعودی که متکی به مدیریت، منابع مالی واستفاده از ابزارهای جهانی است، نقش شایستهای در احیای سنت نبوی وبرنمایی هنر اصیل اسلامی ایفا کنند.
...............
پایان پیام
نظر شما